ଲୁଣ ପାଣିରେ ଗାଧୋଇଲେ ମିଳେ ଏହି ସବୁ ଫାଇଦା

ଏବେ ଜାଣିବା, ଲୁଣ ପାଣିରେ ଗାଧୋଇବା ଶରୀର ପାଇଁ କେତେ ଉପକାରୀ
୧. ଲୁଣପାଣିରେ ଗାଧୋଇଲେ ଶରୀର କ୍ଳାନ୍ତି ଦୂର ହୁଏ ଓ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ। ରାତିରେ ଭଲ ନିଦ ହୁଏ। ଏହା ସହ
ଶରୀରରେ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍‌ ଭାବେ ହୋଇଥାଏ।
୨. ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ଆଣ୍ଠୁ ଓ ଗଣ୍ଠି ଦରଜ ହେଉଛି, ତେବେ ଲୁଣ ମିଶା ଯାଇଥିବା ପାଣିରେ ଗାଧଆ;ୁ। ଖୁବ୍‌ ଶୀଘ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ଉପଶମ ମିଳିବ।
୩. ସେହିପରି ଲୁଣା ମିଶାଯାଇଥିବା ପାଣିରେ ଗାଧୋଇବା ଦ୍ୱାରା ଅଣ୍ଟା ଯନ୍ତ୍ରଣାରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ।
୪. ଲୁଣ ପାଣିରେ କେଶ ଧୋଇଲେ, କେଶରେ ଥିବା ବ୍ୟାକେଫରିଆ ମରିଯାନ୍ତି। ଫଙ୍ଗଲ୍‌ ଇନଫେକ୍ସନ୍‌ କି ରୁପି ହୋଇ ନ ଥାଏ। ଏହା ସହ କେଶ ମଧ୍ୟ ଚମକିଥାଏ।
୫. ଯଦି ଆପଣଙ୍କ ତ୍ୱାଚା ସଂକ୍ରମଣଜନିତ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ, ତେବେ ଗାଧୋଇବା ପାଣିରେ ଏକ ଚାମଚ ଲୁଣ ପକାଇ ଗାଧାନ୍ତୁ। ଏପରି କରିବା ଦ୍ୱାରା କାଛୁ ଓ କୁଣ୍ଡିଆଜନିତ ରୋଗରୁ ସୁରକ୍ଷା ମିଳିଥାଏ।
୬. ଲୁଣ ପାଣିରେ ଗାଧୋଇଲେ ତ୍ୱଚା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯିବା ସହ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥାଏ। କେବଳ ଏତିକି ନୁହେଁ, ଲୁଣ ପାଣିରେ ଗାଧୋଇବା ଦ୍ୱାରା ତ୍ୱଚା କୋମଳ ଓ ସୁନ୍ଦର ରୁହେ।

କରୁଣାମୟୀ ମା ଦ୍ରୌପଦୀ – How Draupadi becomes a Great Mother!

ଅନ୍ୟାୟ, ଅଧର୍ମ, ଅନୀତିର ପୃଷ୍ଠପୋଷକ ସାଜି ନିଜକୁ ସବୁଠାରୁ ବଳୀୟାନ ଭାବୁଥିବା କୁରୁକୁଳ ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥାନ୍ତି । ଅହଂକାରୀ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ବ୍ୟାସ ସରୋବର ତୀରରେ ଭୀମଙ୍କ ଗଦାଘାତରେ ଭଗ୍ନଜାନୁ ହୋଇ ଅତି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡିରହିଥାନ୍ତି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅପେକ୍ଷାକରି । ଅନ୍ତିମକ୍ଷଣକୁ ଅପେକ୍ଷା କରି ପଡିରହିଥିବାବେଳେ ଅତି ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ସେଠାରେ ପହଞ୍ôଚ ଯାଇଥିଲେ ଗୁରୁପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍‍ଥମା । ପ୍ରତିଶୋଧ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳୁଥିବା ଜଣେ ବୀରର ଭେଟ ହୋଇଥିଲା ସମଧର୍ମା ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରତିଶୋଧପରାୟଣ ଯୋଦ୍ଧା ସହିତ । ପାଣ୍ଡବ ପାଞ୍ଚଭାଇଙ୍କ ଛିନ୍ନଶିର ଆଣି ଭେଟି ଦେବାପାଇଁ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ବାହାରି ଆସିଥିଲେ । ସେହି କାଳରାତ୍ରିରେ ଦସ୍ୟୁଭଳି ଛପିଛପି ଅତି ସନ୍ତର୍ପଣରେ ଅଶ୍ୱତଥମା ଶୋଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ପାଞ୍ଚଜଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକାଟି କଟାମୁଣ୍ଡ ସହ ପାଣ୍ଡବ ଶିବିରରୁ ବାହାରି ଆସିଥିଲେ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ । ସନ୍ତାପିତ ହୃଦୟର ଜ୍ୱାଳା ପ୍ରଶମିତ ହୋଇଥିଲା ଏଇ ଭାବନାରେ ଯେ ଅନ୍ତତଃ ସେ ପିତୃହତ୍ୟାର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇପାରିଛନ୍ତି ଓ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତିମ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେଇଥିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ରକ୍ଷା କରିପାରିଛନ୍ତି ।
କଟାମୁଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକୁ ଭେଟି ଦେଲାବେଳେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଯେତେବେଳେ ସେସବୁକୁ ଦେଖିଦେଲେ ସେତେବେଳେ ମର୍ମାନ୍ତିକ ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥିଲା । ତାହାଥିଲା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ କୁଳ ଦୀପାଳି ପାଞ୍ଚ ବାଳୁତ କୁମାରଙ୍କ ମସ୍ତକ । ଦ୍ରୌପଦୀ ପୁତ୍ରହତ୍ୟାରେ ଅଧିରହୋଇ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ମର୍ମଭେଦୀ କ୍ରନ୍ଦନ ଧ୍ୱନିରେ ଅଧିର ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକଲେ ବାଳୁତକୁମାରଙ୍କ ହତ୍ୟାକାରୀର ଅନୁରୂପ ଭାବରେ ଶିରଚ୍ଛେଦ କରିବାପାଇଁ । ଅଶ୍ୱତ୍‍ଥମା ଭୟ ପାଇ ଲୁକ୍‍କାୟିତ ସ୍ଥାନ ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ହେଲେ ଅର୍ଜୁନ ପିଛା କରି ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିଥିଲେ, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଆଣିଥିଲେ ବିଚାର ନିମିତ୍ତ ।
ପଶୁସ୍ୱରୂପ ବନ୍ଧା ହୋଇଥିବା ଅଶ୍ୱତ୍‍ଥମାଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖରେ ଦେଖି ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ମାତୃହୃଦୟ ଦୟା, କ୍ଷମା, କରୁଣାରେ ବିଗଳିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା । ଯଦିଓ ପୁତ୍ରଶୋକ ତାଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରିଦେଇଥିଲା ତଥାପି ଅନ୍ତରର ବେଦନାକୁ ଚାପିରଖି ମମତାମୟୀ ମା’ର ଆଦର୍ଶ ଦେଖାଇଥିଲେ । ଗୁରୁପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ- ହେ ଆର୍ଯ୍ୟପୁତ୍ର! ଇଏ ଗୁରୁପୁତ୍ର ତଥା ବ୍ରାହ୍ମଣ । ଆପଣ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କଠାରୁ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଶିକ୍ଷା କରି ମହାରଥୀ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତିଲାଭ କରିଛନ୍ତି । ଏବେ ପୁତ୍ର ରୂପରେ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ରୋଣ ହିଁ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି । କ୍ରୋଧବଶରେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ତାଙ୍କର ମାତା କୃପୀ ମୋ ଭଳି ପୁତ୍ରଶୋକରେ ଅଧିରହୋଇ ବିଳାପସହ ନିରନ୍ତର ମୃତ୍ୟୁଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରିବେ । ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ବିଶେଷ ମୋହ କାରଣରୁ ସେ ପତି ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଚିତାରେ ସତୀ ନାରୀ ଭାବରେ ଝାସ ଦେଇ ନଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ବନ୍ଧନମୁକ୍ତ କରି ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତୁ ।’
ମାତୃହୃଦୟର ଏହି ଅନାବିଳ ମମତ୍ୱବୋଧ, ଆକୁଳ ନିବେଦନକୁ ଅର୍ଜୁନ ଏଡ଼ାଇ ପାରି ନଥିଲେ । ପୁତ୍ର ହତ୍ୟାର ପ୍ରତିଶୋଧ ନିକଟରେ କରୁଣାମୟୀ ମାଆର ମମତା ବିଜୟୀ ହୋଇଗଲା । ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କଠାରୁ ଏହା ଶୁଣିବାପରେ ଅର୍ଜୁନ ତରବାରୀରେ ଅଶ୍ୱତଥମାଙ୍କ କେଶ ମୁଣ୍ଡନ କରି ଶ୍ରୀହୀନ ଅଶ୍ୱତଥମାଙ୍କୁ ଶିବିରରୁ ବାହାର କରିଦେଇଥିଲେ । ବାତ୍ସଲ୍ୟମମତାରେ ଅନ୍ଧ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ନିକଟରେ ସେ ଥିଲେ ଗୁରୁପୁତ୍ର । ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ସେ କୃପୀଙ୍କ ଦୁଃଖ ସହ ତୁଳନା କରି ଯେଉଁ ମହନୀୟତାର ପରିଚୟ ଦେଇଥିଲେ ତାହା ଥିଲା ଅନନ୍ୟ ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥକୁ କପିଧ୍ୱଜ କୁହାଯିବାର କାରଣ କ’ଣ? Why do we call Arjuna’s Chariot as Kapidvaja?

ଅଶ୍ୱତ୍‍ଥମା, ବଳି, ବ୍ୟାସ, ହନୁମାନ, ବିଭୀଷଣ, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, ପର୍ଶୁରାମ ଓ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ- ଏହି ଆଠଜଣଙ୍କୁ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ କୁହାଯାଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏକାନ୍ତ ଅନୁଗତ, ଭକ୍ତ ଶିରୋମଣି ହନୁମାନ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ହେବାସହ ଅଜର, ଅମର ଓ ନିତ୍ୟଜୀବୀ ବୋଲି ବିବେଚିତ ହୋଇଥାନ୍ତି- ଆନନ୍ଦ ରାମାୟଣରେ ଏହା ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି । ଲଙ୍କା ବିଜୟ ପରେ ହନୁମାନ ଏକମାତ୍ର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଜର ନିଶ୍ଚଳ ଭକ୍ତି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ । ଏହା ଶୁଣି ଶ୍ରୀରାମ ଭକ୍ତଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଥିଲେ- “ହେ କପିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ହିଁ ହେବ । ସଂସାରରେ ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ କଥା ପ୍ରଚଳିତ ଥିବ ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମର ନାମ, କୀର୍ତ୍ତି ଅତୁଟ, ଅମ୍ଳାନ ରହିଥିବ ଏବଂ ତୁମର ଶରୀରରେ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ରହିଥିବ । ତୁମେ ମୋର ଯେଉଁ ଉପକାର କରିଛ ତାହାର ପ୍ରତିଦାନ ମୁଁ କେବେ ଦେଇ ପାରିବିନି କି ତାହା ପରିଶୋଧ କରିପାରିବିନି ।’
ହନୁମାନ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ- “ହେ ପ୍ରଭୁ! ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସଂସାରରେ ଆପଣଙ୍କ ପାବନ କଥାମୃତ ପ୍ରଚଳିତ ଥିବ, ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନକାରୀ ହିସାବରେ ମର୍ତ୍ତ୍ୟଲୋକରେ ରହିଥିବି, ମୋତେ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତୁ ।’
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କଠାରୁ ହନୁମାନ ବରପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହେବନାହିଁ ଯେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସ୍ୱୟଂ ମୃତ୍ୟୁ କାମନା କରିନାହାନ୍ତି ।
ଏକଦା ସୀତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ମଣି ଓ ରତ୍ନ ବିଭୂଷିତ ହାର ପରିଧାନ କରି ଭଗବାନ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାତଯୋଡି ଦଣ୍ଡାୟମାନଥିଲେ । ପ୍ରଭୁ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଥିଲେ, “ହନୁମାନ! ମୁଁ ତୁମ ଉପରେ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ । ତୁମେ ଇଚ୍ଛାନୁଯାୟୀ ବର ପ୍ରାର୍ଥନା କରିପାର । ଯେଉଁ ବର ତ୍ରିଲୋକରେ, ଏପରିକି ଦେବତାଙ୍କୁ ମିଳିବା ଦୁର୍ଲଭ ସେ ବର ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅବଶ୍ୟ ଦେଇପାରିବି ।’
ହନୁମାନ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ “ପ୍ରଭୁ! ଯଦି ମୋ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ତେବେ ମୋତେ ଏହି ବର ଦିଅନ୍ତୁ ଯେପରି ସଦାସର୍ବଦା ଆପଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲାଭ କରି ପାଖେପାଖେ ରହିଥିବି ।’
ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ- “ତାହା ହିଁ ହେବ । ତୁମର ଇଚ୍ଛା ଅବଶ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ । ତୁମେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସଂସାରରେ ସୁଖପୂର୍ବକ ବାସ କରିବ । କଳ୍ପର ଅନ୍ତରେ ତୁମେ ମୋର ସାଯୁଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ ।’
ଏଥିରୁ ଜ୍ଞାତ ହୁଏ ଯେ ହନୁମାନ କେବଳ ଚିରଞ୍ଜୀବୀ ନୁହନ୍ତି, ସେ ନିତ୍ୟଜୀବୀ, ଇଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁକୁ ବରଣ କରୁଥିବା ଅଜେୟ, ଅମର ଭକ୍ତଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଭଗବାନ ଶ୍ରୀରାମ ତାଙ୍କୁ କଳ୍ପର ଶେଷରେ ସାଯୁଜ୍ୟ ମୁକ୍ତିର ବରଦାନ ଦେଇଥିଲେ । ଏବେ ବି କଳିଯୁଗରେ ଅନେକ ଭକ୍ତ ଅଛନ୍ତି ଯେଉଁମାନେ ହନୁମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ କୌଣସି ନା କୌଣସି ରୂପରେ ପାଇଛନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଉପଲବ୍ôଧ କରୁଛନ୍ତି ।
ହନୁମାନଙ୍କୁ ହିନ୍ଦୁ ସଂସ୍କୃତିରେ ରୁଦ୍ରାବତାର ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ । ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧରେ ବୀରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥର ସାରଥି ଥିଲେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଆଉ ସେହି ରଥର ଶୀର୍ଷରେ ଥିଲେ ବୀରଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନ । ସେହି କାରଣରୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥକୁ କପିଧ୍ୱଜ କୁହାଯାଇଥାଏ ।

ଶ୍ରୀରାମାନୁଜାଚାର୍ଯ୍ୟ – Shri Ramanujacharya

ଶ୍ରୀରାମାନୁଜାଚାର୍ଯ୍ୟ କରୁଣା ଓ ପ୍ରେମର ମୂର୍ତ୍ତିମନ୍ତ ପ୍ରତୀକ ଥିଲେ । ସନ୍ଥ ଭାବରେ ସେ ସକଳ ଜୀବର କଲ୍ୟାଣ କାମନା କରୁଥିଲେ । ରାମାନୁଜାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଗୁୁରୁ ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ- ନାରାୟଣ ମନ୍ତ୍ର । ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଯାହାଙ୍କ କାନରେ ପଡ଼ିବ ସେ ସକଳଦୁଃଖ, ପାପତାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଯିବ ବୋଲି ଗୁରୁ କହିଥିଲେ । ତେବେ ସତର୍କ କରାଇ ଦେଇଥିଲେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ବଡ଼ ପାଟିରେ ଜପ ନ କରିବା ପାଇଁ । ବଡ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରୁଥାନ୍ତି ରାମାନୁଜାଚାର୍ଯ୍ୟ । କର୍ଣ୍ଣକୁହରରେ ସର୍ବଦା ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ ହେଉଥିଲା ଗୁୁରୁଙ୍କ କଠୋର ନିର୍ଦେଶ- “ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ଜପ କରିବ ନାହିଁ ।’
ରାମାନୁଜାଚାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟହ ଦେଖୁଥିଲେ ନିଜ ଚତୁଃପାଶ୍ୱର୍ରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ, ଯେଉଁମାନେ କିଛିନା କିଛି ଦୁଃଖ, ଅବସାଦରେ ଘାଣ୍ଟି ହେଉଥିଲେ । ବିଷଣ୍ଣ ମନରେ ସେ ଭାବୁଥିଲେ କିଭଳି ଏଇ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଦଶାର ଅପନୋଦନ ହୋଇପାରିବ? ବେଶ୍‍ କିଛିଦିନ ଏଇପରି ଭାବିବା ପରେ ଶେଷରେ ଦିନେ ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ କେନ୍ଦ୍ରିତ ହେଲା ଗୁରୁମନ୍ତ୍ର ଉପରେ । ମନେମନେ ଭାବିଲେ ଯଦି ଏଭଳି ଏକ ମନ୍ତ୍ର ଶିଖିଛି ତେବେ ଏହା ଜନକଲ୍ୟାଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଉପଯୋଗ ନକରିବି କାହିଁକି? ତେବେ ଠିକ୍‍ ପରମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଗୁରୁଙ୍କର ନିର୍ଦେଶ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ ଓ ତଜ୍ଜନିତ ଗୁରୁୁଙ୍କ କ୍ରୋଧର ପାତ୍ର ହେବା ତାଙ୍କ ଆଖି ଆଗରେ ନାଚି ଉଠୁଥିଲା । ଦିନେ ତାଙ୍କର ଦୟାର୍ଦ୍ର ଚିତ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବିଦ୍ରୋହ କରି ଉଠିଲା ।
ରାତି ପାହି ଆସୁଥାଏ । ବ୍ରାହ୍ମ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ବିଚିତ୍ର କଳରବ କରି ନୀଡ଼ରୁ ଖାଦ୍ୟସନ୍ଧାନରେ ବାହାରକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଥାନ୍ତି । ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରାତଃକାଳୀନ ଆରତି ଘଣ୍ଟଘଣ୍ଟିର ଧ୍ୱନି ଶୁଭୁଥାଏ । ଲୋକେ ଶଯ୍ୟାତ୍ୟାଗ କରି ଯିଏ ଯାହାର କାର୍ଯ୍ୟକରିବା ନିମନ୍ତେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥାନ୍ତି । ରାମାନୁଜାଚାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ପର୍ଣ୍ଣ କୁଟୀରର ମଥାନକୁ ଉଠିଗଲେ । ସମସ୍ତେ ଶୁଣିପାରିଲା ଭଳି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ଗୁରୁମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ।
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ ପଢ଼଼ୁଥିଲାବେଳେ ନିକଟରେ ଥିବା ଗୁରୁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ପାଇ ଚକିତ ହୋଇଗଲେ । ନିଜର ଏକାନ୍ତ ଅନୁଗତ, ବିଶ୍ୱସ୍ତ ଶିଷ୍ୟର ଏଭଳି ଆଚରଣରେ ସ୍ତମ୍ଭୀଭୂତ ହୋଇ କୁଟୀର ବାହାରକୁ ଆସି ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କହିଲେ- “ରାମାନୁଜ! ତୁମେ ଏ କ’ଣ କଲ? ଗୁରୁଙ୍କ ଆଦେଶ ଉଲ୍ଳଙ୍ଘନ କଲ କାହିଁକି? ଗୁରୁଦ୍ରୋହ ଅପରାଧରେ ତୁମେ ଖାଲି ଦଣ୍ଡିତ ହେବନାହିଁ, ନର୍କଗାମୀ ହେବ । ତୁମ ଭଳି ଅବିଶ୍ୱସ୍ତ ଶିଷ୍ୟକୁ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷାଦେଇ ମୁଁ ମହାଭୁଲ୍‍ କରିଛି ।’
ରାମାନୁଜ ନମ୍ରଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ- “ଗୁରୁଦେବ, ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶ ଅବମାନନା ଅପରାଧରେ ନର୍କଗାମୀ ହେଲେ ବି ତାହା ମୋ ପାଇଁ କଲ୍ୟାଣପ୍ରଦ ହେବ; କିନ୍ତୁ ଏହାଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତତଃ ଅଗଣିତ ଲୋକଙ୍କର ଦୁର୍ଦଶା ଦୂରହୋଇ ସେମାନଙ୍କ କଲ୍ୟାଣ ହୋଇପାରିବ ତ? ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥସିଦ୍ଧି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମୁଁ ଏହା କରିନାହିଁ, ସାମୂହିକ କଲ୍ୟାଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ହିଁ ମୁଁ କରିଛି । ଏ ନିମନ୍ତେ ଯେଉଁ ଦଣ୍ଡ ମିଳିବ ତାହା ମୁଁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ । ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖଦୁର୍ଦଶା ତ ମୋତେ ଅହରହ ବିଚଳିତ କରୁଥିଲା । ମୁଁ କିପରି ବା ନିଷ୍କ୍ରିୟ ରହିଥାନ୍ତି ।’
ଜଣେ ମହାନୁଭବୀ ଶିଷ୍ୟଠାରୁ ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ଗୁରୁ ଦରଦୀ ଶିଷ୍ୟକୁ ତଳକୁ ଓହ୍ଲାଇ ଆସିବାକୁ କହିଲେ । ରାମାନୁଜ ଓହ୍ଲାଇ ଆସିବାମାତ୍ରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ- ତୁମଭଳି ଜଣେ ମହାନୁଭବୀ ଶିଷ୍ୟ ପାଇ ଯଥାର୍ଥରେ ମୁଁ ଗର୍ବିତ ।

ସାଧୁସନ୍ଥଙ୍କ ହୃଦୟ ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ – The Hearts of Sadhus are ever expanding!

ସେସମୟରେ ବାବରଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଯାଇଥାଏ । ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହୁମାୟୁନ୍‍ ରାଜଗାଦିରେ ବସିଥାନ୍ତି । ହୁମାୟୁନ ଥିଲେ ଅତି ମାତ୍ରାରେ ମହତ୍ତ୍ୱାକାଙ୍‍କ୍ଷୀ ଓ ରାଜ୍ୟଲୋଭୀ । ଆଖପାଖ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ସାମ୍ରାଜ୍ୟରେ ମିଶାଇ ଏକ ବିଶାଳ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବା ଥିଲା ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ୟ । ଏଭଳି ଏକ ଅଦମନୀୟ ଅଭୀପ୍‍ସା ନେଇ ସେ ଗୁଜରାଟ ତଥା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତର ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଅଧୀନକୁ ନେବା ପାଇଁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇ ଶେରଶାହାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ । ହେଲେ ଶେରଶାହାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାସ୍ତ କରିବା ହୁମାୟୁନଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ସମ୍ଭବ ନଥିଲା । ହୁମାୟୁନ୍‍ ପରାସ୍ତହୋଇ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ପଳାୟନ କଲେ । ମାର୍ଗରେ ସେ ଜାଣିବାକୁ ପାଇଲେ ଯେ ଗୁରୁ ନାନକଙ୍କ ତିରୋଧାନ ପରେ ତାଙ୍କ ଆସନରେ ବସିଥିବା ଶିଖ୍‍ଗୁରୁ ଅଙ୍ଗଦ ଦେବଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦର ସୁଫଳ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ ପାଉଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଅନ୍ୟଥା ହେଉ ନଥିବା ଜାଣିଲାପରେ ତାଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍‍ କରିବାକୁ ଗଲେ ।
ହୁମାୟୁନ ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ôଚବା ସମୟରେ ସେ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ଥିଲେ । ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିପାରି ନଥିଲେ । ହୁମାୟୁନ ମନେମନେ ଭାବିଲେ ସନ୍ଥ ଏବେ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ ଅଛନ୍ତି । ନିଶ୍ଚୟ କିଛିକ୍ଷଣ ପରେ ଆଖି ଖୋଲିବେ । ଦୀର୍ଘସମୟ ଅପେକ୍ଷା ପରେ ହୁମାୟୁନଙ୍କ ଧୈର୍ଯ୍ୟଚ୍ୟୁତି ଘଟିଲା । ହଠାତ୍‍ ଉତ୍ତ୍ୟକ୍ତ ହୋଇ ହୁମାୟୁନ ମନେମନେ ଭାବିଲେ ସନ୍ଥ ଜାଣିଶୁଣି ତାଙ୍କୁ ଉପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଶିକ୍ଷାଦେବା ନିମନ୍ତେ ମନସ୍ଥ କରି ତରବାରୀ କୋଷମୁକ୍ତ କଲେ । ଠିକ୍‍ ସେହି ସମୟରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ସମାପ୍ତ ହେଲା । ଆଖିଖୋଲି ଦେଖନ୍ତି ତ ସମ୍ମୁଖରେ ସମ୍ରାଟ ହୁମାୟୁନ ଶାଣିତ ତରବାରୀ ହାତରେ ଧରି ଦଣ୍ଡାୟମାନ । ନିମିଷକରେ ସବୁକଥା ଜାଣିନେଲେ ଦିବ୍ୟଦ୍ରଷ୍ଟା ଗୁରୁ ଅଙ୍ଗଦ । ହସିହସି ହୁମାୟୁନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କହିଲେ- ସେଭଳି କୌଣସି କାରଣ ନଥାଇ ଖୁବ୍‍ଶୀଘ୍ର ତୁମେ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଗଲ ଯେ? ସମ୍ରାଟ ଭାବରେ ଏହା ଭୁଲିଯାଉଛ କ୍ରୋଧ ମନୁଷ୍ୟର ହିତାହିତ ଜ୍ଞାନ, ସକଳ ବୁଦ୍ଧିବିବେକ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ । ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ତା’ର ବିନାଶ ବିଳମ୍ବିତ ହୁଏନାହିଁ । ବିବେକଭ୍ରଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଚିରେ ନାଶ ଗଲାପରି ନଷ୍ଟବୁଦ୍ଧି ବ୍ୟକ୍ତି ଅବିଳମ୍ବେ ନାଶ ଯାଇଥାଏ । ଏଭଳି କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଅଯଥାରେ ତୁମ ଶକ୍ତିର ଅପଚୟ କରୁଛ । ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ମହତ୍‍ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବିନିଯୋଗ କରିବାସ୍ଥଳେ ଏହାର ଦୁରୁପଯୋଗ କରୁଛ । ଶେର୍‍ଶାହଙ୍କ ସହ ସମ୍ମୁଖ ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇ ତୁମେ ପଳାୟନ କଲ, ଆଉ ଜଣେ ସନ୍ଥ (ଫକିର) ସମ୍ମୁଖରେ ନିଜ ଶକ୍ତିର ବୃଥା ଅସ୍ଫାଳନ ଦେଖାଉଛ; ତଥାପି ମୋର ତୁମପ୍ରତି ଦ୍ୱେଷ ଭାବ ନାହିଁ । ଯେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନେଇ ତୁମେ ବହୁକଷ୍ଟ ସ୍ୱୀକାର କରି ଏଠାକୁ ଆସିଛ, ସେ କଷ୍ଟ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବନାହିଁ । ତୁମେ ବିଜୟୀ ହେବ, କିନ୍ତୁ ବିଳମ୍ବରେ । ସମୟ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା । ହୁମାୟୁନ ବିଜୟୀ ହେଲେ । ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ସତ୍ୟ ସାବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ଅଙ୍ଗଦ ଦେବଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ କଥା ମନେପଡ଼ିଗଲା ହୁମାୟୁନଙ୍କର । କୃତଜ୍ଞତା ପ୍ରକାଶ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତତ୍‍କ୍ଷଣାତ୍‍ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିବାକୁ ମନସ୍ଥ କଲେ, ହେଲେ ସେ ସମୟକୁ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗବାସ ହୋଇଯାଇଥାଏ । ତାଙ୍କ ଆସନ ଅଳଙ୍କୃତ କରିଥିଲେ ଗୁରୁ ଅମର ଦାସ । ସାଧୁସନ୍ଥଙ୍କ ହୃଦୟ ଏହିପରି ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ସଂକୀର୍ଣ୍ଣମନା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହା ଉପଲବ୍ଧି କରିପାରି ନ ଥା’ନ୍ତି ।

ଅହଂ ଭାବ ମନରେ ଉଚ୍ଚନୀଚ୍ଚ, ଛୋଟବଡ ଭେଦଭାବ ଉଦ୍ରକ କରେ – Ego Creates division


ଥରେ ଶାକ୍ୟବଂଶୀୟ ସାତଜଣ ରାଜକୁମାର ତଥାଗତ ବୁଦ୍ଧଙ୍କ ପ୍ରବଚନ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଇଥିଲେ । ତଥାଗତଙ୍କ ଦିବ୍ୟବାଣୀରେ ରାଜକୁମାରମାନେ ଏତେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇଯାଇଥିଲେଯେ ସେମାନଙ୍କର ସଂସାରପ୍ରତି ବୈରାଗ୍ୟଭାବ ଆସିଲା । ସିଦ୍ଧାନ୍ତନେଲେ ବୌଦ୍ଧଭିକ୍ଷୁ ହୋଇଯିବା ନିମିତ୍ତ । ନିଜ ମନୋଭାବ ସମ୍ପର୍କରେ ତଥାଗତଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ । ତଥାଗତଙ୍କ ଉତ୍ତର ଥିଲା- ଯଦି ତୁମମାନଙ୍କର ପ୍ରକୃତରେ ସଂସାର ପ୍ରତି ବୈରାଗ୍ୟ ଆସିଛି, ତୁମେମାନେ ବୌଦ୍ଧଧର୍ମ ଓ ସଂଘର ନିୟମପାଳନ କରିବାକୁ ଅଙ୍ଗୀକାରବଦ୍ଧ ତେବେ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସଂଘରେ ଗ୍ରହଣ କରିନେବି ।
ରାଜକୁମାରମାନେ ମନେମନେ ଭାବିଲେ ଯଦି ଏ ପ୍ରସ୍ତାବରେ ପିତାମାତାଙ୍କ ଅନୁମତି ଆଣିବାକୁ ଯିବେ ତେବେ ସେମାନେ କେବେହେଲେ ଅନୁମତି ଦେବେନାହିଁ, ବରଂ ଭଲ ହେବ ସଂଘ ଆଶ୍ରିତ ହେଲାପରେ ସେମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ନେବା । ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କ ସାଥୀରେ ଜଣେ ସେବକ ଆସିଥିଲା । ସେମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଭୂଷଣ ଓ ପରିଧାନ ସେହି ସେବାକାରୀଙ୍କ ହାତରେ ଦେଇ ସେମାନେ ସଂଘରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିବା ବିଷୟ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇ ଦେବାକୁ କହିଥିଲେ । ସେବାକାରୀଙ୍କ ମନକୁ ଆସିଲା ଯଦି ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ସାତ କୁମାର ସଂଘର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବା କଥା ଜଣାଇବି ତେବେ ରାଜା ହୁଏତ ବିଶ୍ୱାସ କରିବେନି । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ମୋତେ ସନ୍ଦେହ କରିବେ ଯେ ମୁଁ ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କୁ କେଉଁଠି ଲୁଚାଇ ରଖିଛି । ସେବାକାରୀ ମନକୁ ବାରମ୍ବାର ସେଇ ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ଆସିଲା- “ହେ ସେବକ । ତୁମେ ବାରମ୍ବାର ସେହି ଆଭୂଷଣକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଛ, ତା’କୁ ରାଜକୁମାରମାନେ ନିର୍ଲୋଭ ହୋଇ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି । ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେମାନଙ୍କୁ ଏହାଠାରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଆଉ କୌଣସି ଆଭୂଷଣ ମିଳିଛି ଯାହାଫଳରେ ସେମାନେ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି ।’ ମନେମନେ ସେବକ ଭାବିଲେ, ଯଦି ସେମାନେ ରାଜକୁମାର ହୋଇ ଏକ ସୁରଭିତ ମାର୍ଗ ବାଛିନେଇ ପାରିଲେ ମୁଁ କାହିଁକି ସେଇ ମାର୍ଗରେ ନ ଯିବି? ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱାତ୍ମକ ସ୍ଥିତିରେ କିଛି ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରି ନପାରି ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିଆସିଲେ ସେବକ । ରାଜକୁମାରମାନେ ସେ ସମୟରେ ଦୀକ୍ଷା ନେବାକୁ ତଥାଗତଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହୋଇଥାନ୍ତି । ସେବକ ସେଠାରେ ପହଞ୍ôଚ ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କୁ ନିଜ ମନୋଭାବ ବ୍ୟକ୍ତ କରି କହିଲେ- ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମମାନଙ୍କ ମାର୍ଗରେ ଯିବାକୁ ମନସ୍ଥ କରିଛି । ସେହି ଦିବ୍ୟମାର୍ଗରେ ଯିବାପାଇଁ ମୋର ମନ ଡାକୁଛି । ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ତଥାଗତଙ୍କୁ କହିଲେ- ମହାତ୍ମନ, ଆମମାନଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଆମର ଏଇ ସେବକଙ୍କୁ ସଂଘରେ ଗ୍ରହଣ କରିିନିଅନ୍ତୁ । ତଥାଗତ ଏହାଶୁଣି କହିଲେ- “ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଦୀକ୍ଷା ଦେଲେ ତୁମେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବାକୁ ହେବ ଓ ସେ ତୁମମାନଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିବେଚିତ ହେବେ । ତୁମ ସାତଜଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ନତ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ ।’ ଏହାଶୁଣି ରାଜକୁମାରମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ- “ମହାଭାଗ! ଆମେମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶଜ । ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁକୁ ପରାଜିତ କରିବା ଆମର ଧର୍ମ । ଯଶ, ଖ୍ୟାତି, ପ୍ରତିଷ୍ଠା କ୍ଷତ୍ରିୟସୁଲଭ ସ୍ୱଭାବ, ହେଲେ ଏବେ ଅହଂକାର, ଗର୍ବ, ଯଶ, ଖ୍ୟାତି ଲିପ୍‍ସା, ସବୁକିଛି ଆମେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଛୁ । ତେଣୁ ଏଇ ସେବକ ନିକଟରେ ମଥାନତ କ’ଣ, ତାଙ୍କ ଚରଣସ୍ପର୍ଶରେ ଆମର ଦ୍ୱିଧାନାହିଁ ।’ ଦିବ୍ୟମାର୍ଗର ଯାତ୍ରୀ ରାଜକୁମାରମାନଙ୍କ ଏଭଳି ଉକ୍ତିରେ ତଥାଗତ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ । ବାସ୍ତବରେ ଅହଂଭାବ ଉଚ୍ଚନୀଚ, ଛୋଟବଡ଼ ଭେଦଭାବ ଉଦ୍ରେକ କରିଥାଏ । ତାହା ଦୂର ହୋଇଗଲେ ସେବକ -ପ୍ରଭୁର ପ୍ରାଚୀର ମଧ୍ୟ ଭୁଶୁଡ଼ି ପଡ଼ିଥାଏ ।

ପରମ ଭକ୍ତ ଶବରୀ – A Great Devotee Shavari

ଶବରୀ ଭଗବାନଙ୍କର ପରମ ଭକ୍ତ ଥିଲା । ଭାଗ୍ୟର ବିଡ଼ମ୍ବନା ଯୋଗୁଁ ଶବରୀ ଏତେ କୁରୂପା ଥିଲା ଯେ ତା’ର ନିଜ ଜାତିର ଲୋକ ମଧ୍ୟ ତାକୁ ଘୃଣାଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖୁଥିଲେ । ବାପା ମାଆଙ୍କର ବଡ଼ ଚିନ୍ତାଥିଲା ଝିଅ କିପରି ବିବାହ କରିବ । ଶେଷରେ ଜଣେ ଶବର ଜାତିର ଯୁବକ ମିଳିଗଲା । ରାତାରାତି ବିବାହକରି ସେହି ରାତିରେ ଯୁବକକୁ କନ୍ୟାସହ ବିଦା କରିଦେଲେ ପିତାମାତା । ଯୁବକ ପତ୍ନୀକୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲା । ଯୁବକ ଆଗେଆଗେ ଓ ଶବରୀ ପଛେପଛେ ଚାଲିଥାନ୍ତି । ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ପହଞ୍ôଚଲା ବେଳକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ହେଲା, ଯୁବକର ମନକୁ ଆସିଲା ସ୍ତ୍ରୀର ମୁହଁ ଦେଖିବା ନିମନ୍ତେ । ପଛକୁ ଫେରି ସେ ଶବରୀର ମୁହଁକୁ ଦେଖିଲାପରେ ତା’ର ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିବା, କୁତ୍ସିତ ରୂପ ଦେଖି ଡରି ଜୀବନବିକଳରେ ଦୌଡ଼ିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଭାବିଲା ପତ୍ନୀ ତ ନୁହେଁ, ବୋଧହୁଏ ଡାକିନୀଟାଏ ତା’ସହିତ ଚାଲିଆସିଛି । ବିଚରା ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଶବରୀ ରହିଗଲା ଏକାକିନୀ । ସେଠାରେ ରହୁଥିବା ଋଷିମାନେ ତା’ର କଦାକାର ରୂପ ଦେଖି ଅଛୁତ (ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ) କହି ତା’କୁ ତିରସ୍କାର କଲେ । ମତଙ୍ଗ ନାମକ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ଋଷିଙ୍କର ଶବରୀ ପ୍ରତି ଦୟା ହେଲା । ସେ କୃପା କରି ଶବରୀକୁ ଆଶ୍ରମ ନେଇଯାଇଥିଲେ ହେଁ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଏହାର ଘୋର ବିରୋଧ କରିଥିଲେ । ଦୃଢ଼ମନା ମତଙ୍ଗ କିନ୍ତୁ ଶବରୀକୁ ଆଶ୍ରା ଦେଇଥିଲେ । ମତଙ୍ଗ ଋଷି ଥିଲେ ତା’ର ବାପା, ମାଆ, ଆଶ୍ରୟଦାତା ସବୁକିଛି ।
ଶେଷରେ ସେଇ ସମୟ ଆସି ପହଞ୍ôଚଲା ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆସିଥାଏ । ମତଙ୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ଶେଷସମୟ ଆସନ୍ନ ଜାଣି ଶବରୀ ଦୁଃଖରେ ଅଧୈର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲା । ଋଷି ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ କହିଲେ, ମାଆ ତୁ ଚିନ୍ତା କରନାହିଁ, ମୋର ଯିବାବେଳ ହୋଇଗଲା ମୁଁ ଯିବି; କିନ୍ତୁ ତୋର ଜନ୍ମ ସାର୍ଥକ ହେବ । ଦିନେ ତୋର କୁଟୀରରେ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ପାଦଦେବେ । ଏହା ଶୁଣିବାପରେ ଶବରୀ ସବୁ ଦୁଃଖ ଭୁଲି ଯାଇଥିଲା ।
ମତଙ୍ଗ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କଲେ । ଶବରୀ ରହିଲା ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପ୍ରତୀକ୍ଷାରେ । ପ୍ରତୀକ୍ଷା ଥିଲା ଅନନ୍ତ । ସେହି ପ୍ରତୀକ୍ଷା ଭିତରେ ଭରି ରହିଥିଲା ଯୁଗଯୁଗର ଉକ୍ରଣ୍ଠା । ନିଶାର୍ଦ୍ଧରେ କେହି ପଶୁପକ୍ଷୀ କୁଟୀର ଦେଇଯାଉଥିôବା ଶବ୍ଦ କାନରେ ବାଜିଲେ ସେ ଆନମନା ହୋଇପଡ଼େ । କାନ ଡେରେ, ତା’ର ଆରାଧ୍ୟ, ପରମପ୍ରିୟ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମ ଆସିଲେ କି? ଅୟୁତଯୁଗର ଉକ୍ରଣ୍ଠା ନେଇ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିନ କୁଟୀର ବାହାରେ ପୁଷ୍ପ ବିଛାଇ ଶବରୀ ଅପେକ୍ଷା କରେ ତା’ର ପରମପ୍ରିୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ । ଜାତିଜାତିକା ଫଳ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଆଣି ଫଳକୁ ଚାଖି ସ୍ୱାଦୁ ଯୁକ୍ତ ଫଳ ହିଁ ରଖିଥାଏ । ଗୋଟିଏ ଦିନର ପ୍ରତୀକ୍ଷା ସରିଯାଏ ସିନା ବୃଥାରେ, ହେଲେ ମରିଯାଏ ନାହିଁ । ପ୍ରଭୁ ଆସନ୍ତିନାହିଁ । ପୁଣି ପରଦିନରେ ପ୍ରତୀକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ପ୍ରତ୍ୟହ ତଟକା ଫଳ ଆଣି ରଖିଥାଏ, ମନ ଭିତରେ ଉଚ୍ଚାଶା, ପ୍ରଭୁ ଆସିଲେ ନିଜେ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଖୁଆଇଦେବ ।
ଋଷିବାଣୀକୁ ସତ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ କରି ଶେଷରେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ପଦାର୍ପଣ କଲେ ଶବରୀର କୁଟୀରରେ । ଶବରୀର ଆନନ୍ଦର ସୀମା ନଥିଲା । ଆଖିରୁ ବହିଯାଇଥିଲା ଧାରଧାର ଲୁହ, ଆନନ୍ଦାଶ୍ରୁ । ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣତଳେ ପଡ଼ିଗଲା । ଆସନ ପାରି କୁଟୀରରେ ବସାଇଦେଲା । ମାଆ ଯେପରି ଛୋଟ ପିଲାଙ୍କୁ ଖୁଆଇ ଦିଏ, ସେହିପରି ଅତି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବାଛିବାଛି ମିଠାଫଳ ଚାଖି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଖୁଆଇ ଦେଇଥିଲା ଶବରୀ । ଶବରୀ ହୃଦୟରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟ ଲାଭର ବ୍ୟାକୁଳତା- ଅନୁରୂପ ଭାବରେ ଏକାନ୍ତ ଅନୁରକ୍ତ ଭକ୍ତ କୁଟୀରରେ ପଦାର୍ପଣ ନିମନ୍ତେ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉକ୍ରଣ୍ଠା । ଭକ୍ତ-ଭଗବାନ ଏକ-ଅଭିନ୍ନ ହୋଇଗଲେ ।

ଋଷି ମୁଦ୍ଗଲ – Sage Mudgal


କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ସେଠାରେ ବହୁ ଯାଗ, ଯଜ୍ଞ ହେବା ସହ ବହୁ ମୁନି, ଋଷିମାନେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଥିଲେ ଋଷି ମୁଦ୍ଗଲ । ସେ ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଭୂମିରେ ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଜୀବନ ନିର୍ବାହ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଧର୍ମାଚରଣ ଓ ଈଶ୍ୱର ଆରାଧନାର ସାଧନା ଭିତରେ ଜୀବନ ନିର୍ବାହର ପନ୍ଥା ଥିଲା ଭିନ୍ନ । କ୍ଷେତରୁ ସଂଗୃହୀତ ଶସ୍ୟରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟରେ ନିଜେ ଜୀବନନିର୍ବାହ ସହ ଯଜ୍ଞ ଓ ଅତିଥି ସକ୍ରାରରେ ବ୍ୟୟ କରୁଥିଲେ । ଏହା ପ୍ରାତ୍ୟହିକ କର୍ମ ଥିଲା ତାଙ୍କର ।
ଏକଦା ତାଙ୍କର ଏଭଳି ଦାନଶୀଳତାର ପରୀକ୍ଷା ନିମନ୍ତେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧୀ ଋଷି ରୂପେ ପରିଚିତ ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସାଥୀରେ ଥିଲେ ତାଙ୍କର ଛ’ହଜାର ଶିଷ୍ୟ । ଥରେ ଦୁଇଥର ନୁହେଁ, ଏମିତି କେତେବାର ଦୁର୍ବାସା ଆକସ୍ମିକ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମରେ ପହଞ୍ଚିଯା’ନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଦୈବବଳରେ ବଳୀୟାନ, କଠୋର ସାଧନାରେ ସିଦ୍ଧିଲାଭ କରିଥିବା ଋଷି ମୁଦ୍ଗଲ ପ୍ରତ୍ୟେକଥର ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ସହ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଯଥାରୀତି ସକ୍ରାର କରି ବିଦାୟ ଦେଇଥା’ନ୍ତି । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅତିଥି ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଫେରିଥା’ନ୍ତି ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରୁ ।
ଅନେକଥର ପରୀକ୍ଷାରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ପରେ ଦୁର୍ବାସା ମୁଦ୍ଗଲଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ । ଆଶୀର୍ବାଦ ପ୍ରଦାନ କରି ଦୁର୍ବାସା ତାଙ୍କୁ ବର ଦେଇଥିଲେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି ନିମନ୍ତେ ।
ସମୟାନୁସାରେ ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବଦୂତମାନେ ମୁ୍ଦ୍ଗଲଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେବା ନିମନ୍ତେ । କିନ୍ତୁ ଋଷି ମୁଦ୍ଗଲ ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱର୍ଗପୁରର ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲେ । ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ସମ୍ପର୍କରେ ସବିଶେଷ ଜାଣିବାପରେ ହୃଦ୍ବୋଧ ହେଲେ ଯାଇ ପାରନ୍ତି ବୋଲି ଋଷି ମୁଦ୍ଗଗଲ କହିଥିଲେ । ଦେବଦୂତମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲେ ଏଇଥିପାଇଁ ଯେ ଅନେକେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଅକୁଣ୍ଠରେ କାମନା କରୁଥିଲାବେଳେ ମୁଦ୍ଗଗଲଙ୍କଠାରେ ତା’ର ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଘଟିଥିଲା ।
ସ୍ୱର୍ଗପୁରର ବର୍ଣ୍ଣନା କରି ଦେବଦୂତମାନେ କହିଥିଲେ, ତପସ୍ୱୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ସ୍ୱର୍ଗପୁରରେ ମର୍ତ୍ତ୍ୟର ଦୁଃଖ, କ୍ଲେଶ, ନିରାନନ୍ଦ କିଛି ହେଲେ ନାହିଁ । ସେଠାରେ ଜରା କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁର ମଧ୍ୟ ଭୟ ନାହିଁ । କେବଳ ସୁଖ ହିଁ ସୁଖ । ପୁଣ୍ୟକର୍ମାମାନଙ୍କର ଏହା ଆବାସସ୍ଥଳ । ଧର୍ମାତ୍ମା, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ଏହି ପୁରର ଅଧିକାରୀ ହୋଇଥା’ନ୍ତି । ଆପଣ ଏହି ତିନିଟିଯାକ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ । ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ନେବା ପାଇଁ ଆମେ ଆସିଛୁ ।
ଯଦି ଧର୍ମାତ୍ମା, ଜିତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଦାନୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନଙ୍କର ସ୍ୱର୍ଗ ଏକମାତ୍ର ନିବାସ ସ୍ଥଳ, ତେବେ ଦିନକୁ ଦିନ ସେମାନଙ୍କର ସଂଖ୍ୟା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବୃଦ୍ଧି ହେଉଥିବ? ଦେବଦୂତମାନଙ୍କୁ ପୁଣି ପଚାରିଥିଲେ ଋଷି ମୁଦ୍ଗଲ ।
ଏହାର ଉତ୍ତରରେ ଦେବଦୂତମାନେ କହିଥିଲେ – ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉଛି ଭୋଗଭୂମି, ଅତଏବ ଏଠାରେ କର୍ମର ଲେଶମାତ୍ର ସ୍ଥାନ ନାହିଁ । ପୂର୍ବର କର୍ମଫଳ ଆଧାରରେ ଯେହେତୁ ଏହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥାଏ ତେଣୁ ଏଠାରେ କର୍ମର ଆବଶ୍ୟକତା ପଡ଼ି ନଥାଏ । ଜୀବନକାଳରେ ମୃତ୍ୟୁଲୋକର କରାଯାଇଥିବା କର୍ମର ଫଳ ହିଁ ଏଠାରେ ଭୋଗ କରିବାକୁ ହୋଇଥାଏ, କୌଣସି ନୂଆ କର୍ମ କରିବାକୁ ପଡ଼ି ନଥାଏ । ଯେତେବେଳେ ପୁଣ୍ୟ କର୍ମଫଳ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କୁ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଫେରିଯିବାକୁ ପଡିଥାଏ ।
ଏହା ଶୁଣିବାପରେ ମୁଦୁଗଲ ଗମ୍ଭୀର ସ୍ୱରରେ କହିଲେ- “ତୁମମାନକୁ ସ୍ୱର୍ଗପୁରକୁ ଫେରିଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଯେଉଁ ଲୋକରେ କୌଣସି କର୍ମ ନାହିଁ, କେବଳ ଭୋଗ ହିଁ ଭୋଗ, ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ପସନ୍ଦ କରିବି ନାହିଁ । ତୁମର ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଅପେକ୍ଷା ଏହି ମୃତ୍ୟୁଲୋକ ମୋ ନିକଟରେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ । ଏଇଠାରେ ହିଁ ମୁଁ କର୍ମସାଧନାରେ ମଗ୍ନ ରହିବି । ମୃତ୍ୟୁଲୋକରେ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ମାଧ୍ୟମରେ ମୁଁ ମୋର କର୍ମସାଧନା ଜାରି ରଖିବି । ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଯଦି ମୁଁ ମୋକ୍ଷ ପାଇବି ତ ଭଲ ନଚେତ୍ ମୋ ମନରେ କୌଣସି ଅବସାଦ ନାହିଁ ।”
ଋଷି ମୁଦ୍ଗଲଙ୍କଠାରୁ ଏହା ଶୁଣି ସ୍ୱର୍ଗଦୂତମାନେ ଫେରିଯାଇଥିଲେ ।

ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ବଳତା ଅଧିକ ସେଠାରେ ବିପଦର ସମ୍ଭାବନା ସେତେ ଅଧିକ – Weakness brings difficulties in life

ଦୁର୍ବଳତା ବା ମୋହ ସ୍ଥଳ ବିଶେଷରେ ମଣିଷକୁ ବିପଦର ଅତଳ ଗହ୍ୱରକୁ ଠେଲି ଦେଇଥାଏ । ଅଧିକ ମୋହ/ଦୁର୍ବଳତା ଅଧିକ ଦୁଃଖ, ଉଦ୍‍ବେଗର କାରଣ ହୋଇଥାଏ, ଏହା ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ । ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ବଳତା ଅଧିକ ସେଠାରେ ବିପଦର ସମ୍ଭାବନା ସେତେ ଅଧିକ । ଦ୍ୟୁତକ୍ରୀଡ଼ା ପ୍ରତି ଦୁର୍ବଳତା ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସର୍ବହରା କରିଦେଇଥିଲା । ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ପ୍ରତି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କର ଅଧିକ ମୋହ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଅତିମାତ୍ରାରେ ସ୍ୱୌରାଚାରୀ କରିଦେଇଥିଲା, ଦାନ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ମୋହ କାରଣରୁ ବଳି ପାତାଳଗାମୀ ହୋଇଥିଲେ ।
ଠିକ୍‍ ସେହିପରି ଏକ ଦୁର୍ବଳତା ଥିଲା ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ଗଭୀର କ୍ଷତ । ନିଜର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍‍ଥମାକୁ ଗୋ କ୍ଷୀର ଟୋପେ ପିିଇବାକୁ ଦେବାପାଇଁ ଏକଦା ଅକ୍ଷମ ଥିଲେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ । ବାଲ୍ୟକାଳର ପରମ ମିତ୍ର ପାଞ୍ଚାଳ ନରେଶଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଥିଲେ ସାହାଯ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କେବଳ ପୁତ୍ର ନିମିତ୍ତ । ହେଲେ ପାଞ୍ଚାଳ ନରେଶ ତିରସ୍କାର ପୂର୍ବକ ଫେରାଇ ଦେଇଥିଲେ । ରିକ୍ତ ହସ୍ତରେ ଫେରିଥିଲେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଘୋର ଅପମାନ ସହି ।
ମହାଭାରତର ମହାପ୍ରଳୟଙ୍କରୀ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଥାଏ । ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ ଅମିତ ବଳଶାଳୀ, ତାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ଦୁରୂହ ଥିଲା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ନିକଟରେ । ଏହା ଭଲଭାବରେ ଜାଣିଥିଲେ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧର ମହାନାୟକ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ । କୌଶଳରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇପାରେ- ଏଭଳି ଏକ ଉପାୟ ପାଞ୍ôଚଥିଲେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ । ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ହିଁ ସେ ଏ ନିମନ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ । ରକ୍ତମାଂସର ମଣିଷକୁ ଦୁର୍ବଳତା ତ ସୁଅ ମୁହଁର ପତର ଭଳି ଭସାଇ ନେଇଯାଇଥାଏ । ଆଉ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ବା କି ଛାର? ଏହି ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଆୟୁଧ କରିବାକୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ ଚକ୍ରଧାରୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ।
ଧର୍ମ ସଂକଟରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ଜୀବନସାରା ଯେ ସତ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି ଏବେ ସେଥିରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବେ, ନ ହେଲେ ରକ୍ଷା ନାହିଁ । ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତାର ସୁଯୋଗ ନେଇ ଅଗତ୍ୟା ମିଥ୍ୟା କହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ “ଅଶ୍ୱତ୍‍ଥମା ମୃତ’ ବୋଲି ଶୁଣିବା ପରେ ସତ୍ୟାଶ୍ରୟୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଏହାର ସତ୍ୟତା ସମ୍ପର୍କରେ ପଚାରିଥିଲେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ । ସତ୍ୟବାଦୀ ଶିଷ୍ୟ କଦାପି ମିଥ୍ୟା କହି ନପାରେ- ଏହା ଥିଲା ଦୃଢ଼ ଧାରଣା । “ଅଶ୍ୱତ୍‍ଥମା ହତ-ନର ବା ଗୁଞ୍ଜରେ’ ବୋଲି କହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ।
ସ୍ୱେହାସ୍ପଦ ପୁତ୍ରର ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବାଦ ଶତଧା ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଥିଲା ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ହୃଦୟକୁ । ଏହା ଶୁଣିଲା ମାତ୍ରେ ହତୋତ୍ସାହ ହୋଇ ଅସ୍ତ୍ରତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରାୟୋପବେଶନରେ ବସିପଡ଼ିଲେ । ଏହି ସୁଯୋଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଇଙ୍ଗିତରେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ତାଙ୍କର ଶିରଚ୍ଛେଦ କରିଥିଲେ । ପାଞ୍ଚାଳ ନୂପତିଙ୍କ ଅପମାନର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇଥିଲେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ । ଜଣେ ମହାନ୍‍ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନ ହୋଇଗଲା ମୋହବଶରୁ । ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧର ଏହି ଅଦମନୀୟ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଜୀବନାବସାନରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ସତ, ହେଲେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସେହି ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରୁଥିଲା- “ବିଜୟ ଲାଭ ଅଶାରେ ଶିଷ୍ୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମୋର ବିଶ୍ୱାସକୁ ଧୂଳିସାତ୍‍ କରିଦେଲ । ସମ୍ମୁଖ ସଂଗ୍ରାମ ନକରି ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଅସ୍ତ୍ର କରି ଯେଉଁ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ଅର୍ଜିଲ ତାହା ତୁମ ସତ୍ୟବାଦିତାକୁ ସବୁଦିନ ପାଇଁ କଳଙ୍କିତ କରିଦେଲା ।’

ଦୁର୍ବଳତା ବା ମୋହ ସ୍ଥଳ ବିଶେଷରେ ମଣିଷକୁ ବିପଦର ଅତଳ ଗହ୍ୱରକୁ ଠେଲି ଦେଇଥାଏ । ଅଧିକ ମୋହ/ଦୁର୍ବଳତା ଅଧିକ ଦୁଃଖ, ଉଦ୍‍ବେଗର କାରଣ ହୋଇଥାଏ, ଏହା ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ । ଯେଉଁଠି ଦୁର୍ବଳତା ଅଧିକ ସେଠାରେ ବିପଦର ସମ୍ଭାବନା ସେତେ ଅଧିକ । ଦ୍ୟୁତକ୍ରୀଡ଼ା ପ୍ରତି ଦୁର୍ବଳତା ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସର୍ବହରା କରିଦେଇଥିଲା । ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ପ୍ରତି ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କର ଅଧିକ ମୋହ ହିଁ ତାଙ୍କୁ ଅତିମାତ୍ରାରେ ସ୍ୱୌରାଚାରୀ କରିଦେଇଥିଲା, ଦାନ ପ୍ରତି ବିଶେଷ ମୋହ କାରଣରୁ ବଳି ପାତାଳଗାମୀ ହୋଇଥିଲେ ।
ଠିକ୍‍ ସେହିପରି ଏକ ଦୁର୍ବଳତା ଥିଲା ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା ଗଭୀର କ୍ଷତ । ନିଜର ଏକମାତ୍ର ପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍‍ଥମାକୁ ଗୋ କ୍ଷୀର ଟୋପେ ପିିଇବାକୁ ଦେବାପାଇଁ ଏକଦା ଅକ୍ଷମ ଥିଲେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ । ବାଲ୍ୟକାଳର ପରମ ମିତ୍ର ପାଞ୍ଚାଳ ନରେଶଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଥିଲେ ସାହାଯ୍ୟ ଭିକ୍ଷା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କେବଳ ପୁତ୍ର ନିମିତ୍ତ । ହେଲେ ପାଞ୍ଚାଳ ନରେଶ ତିରସ୍କାର ପୂର୍ବକ ଫେରାଇ ଦେଇଥିଲେ । ରିକ୍ତ ହସ୍ତରେ ଫେରିଥିଲେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଘୋର ଅପମାନ ସହି ।
ମହାଭାରତର ମହାପ୍ରଳୟଙ୍କରୀ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଥାଏ । ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଥିଲେ ଅମିତ ବଳଶାଳୀ, ତାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ଦୁରୂହ ଥିଲା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ନିକଟରେ । ଏହା ଭଲଭାବରେ ଜାଣିଥିଲେ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧର ମହାନାୟକ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ । କୌଶଳରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରାଯାଇପାରେ- ଏଭଳି ଏକ ଉପାୟ ପାଞ୍ôଚଥିଲେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ । ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ହିଁ ସେ ଏ ନିମନ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅସ୍ତ୍ରବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ । ରକ୍ତମାଂସର ମଣିଷକୁ ଦୁର୍ବଳତା ତ ସୁଅ ମୁହଁର ପତର ଭଳି ଭସାଇ ନେଇଯାଇଥାଏ । ଆଉ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ବା କି ଛାର? ଏହି ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଆୟୁଧ କରିବାକୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିଲେ ଚକ୍ରଧାରୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ।
ଧର୍ମ ସଂକଟରେ ପଡ଼ିଗଲେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ଜୀବନସାରା ଯେ ସତ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି ଏବେ ସେଥିରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବେ, ନ ହେଲେ ରକ୍ଷା ନାହିଁ । ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତାର ସୁଯୋଗ ନେଇ ଅଗତ୍ୟା ମିଥ୍ୟା କହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର । ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ “ଅଶ୍ୱତ୍‍ଥମା ମୃତ’ ବୋଲି ଶୁଣିବା ପରେ ସତ୍ୟାଶ୍ରୟୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଏହାର ସତ୍ୟତା ସମ୍ପର୍କରେ ପଚାରିଥିଲେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ । ସତ୍ୟବାଦୀ ଶିଷ୍ୟ କଦାପି ମିଥ୍ୟା କହି ନପାରେ- ଏହା ଥିଲା ଦୃଢ଼ ଧାରଣା । “ଅଶ୍ୱତ୍‍ଥମା ହତ-ନର ବା ଗୁଞ୍ଜରେ’ ବୋଲି କହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ।
ସ୍ୱେହାସ୍ପଦ ପୁତ୍ରର ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ବାଦ ଶତଧା ବିଦୀର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଇଥିଲା ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ହୃଦୟକୁ । ଏହା ଶୁଣିଲା ମାତ୍ରେ ହତୋତ୍ସାହ ହୋଇ ଅସ୍ତ୍ରତ୍ୟାଗ କରି ପ୍ରାୟୋପବେଶନରେ ବସିପଡ଼ିଲେ । ଏହି ସୁଯୋଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଇଙ୍ଗିତରେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ତାଙ୍କର ଶିରଚ୍ଛେଦ କରିଥିଲେ । ପାଞ୍ଚାଳ ନୂପତିଙ୍କ ଅପମାନର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେଇଥିଲେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ । ଜଣେ ମହାନ୍‍ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ମହାପ୍ରସ୍ଥାନ ହୋଇଗଲା ମୋହବଶରୁ । ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧର ଏହି ଅଦମନୀୟ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ଜୀବନାବସାନରେ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ସତ, ହେଲେ ସତ୍ୟବାଦୀ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ସେହି ଗୋଟିଏ ପ୍ରଶ୍ନ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରୁଥିଲା- “ବିଜୟ ଲାଭ ଅଶାରେ ଶିଷ୍ୟ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ମୋର ବିଶ୍ୱାସକୁ ଧୂଳିସାତ୍‍ କରିଦେଲ । ସମ୍ମୁଖ ସଂଗ୍ରାମ ନକରି ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଅସ୍ତ୍ର କରି ଯେଉଁ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ଅର୍ଜିଲ ତାହା ତୁମ ସତ୍ୟବାଦିତାକୁ ସବୁଦିନ ପାଇଁ କଳଙ୍କିତ କରିଦେଲା ।’

ଈଶାଵାସ୍ୟୋପନିଷତ୍ Ishavasyopanishat odia with Adi Shankara Bhashya

ଈଶାଵାସ୍ୟୋପନିଷତ୍ ଶ୍ରୀମଚ୍ଛଙ୍କରାଚାର୍ୟଵିରଚିତେନଭାଷ୍ୟେଣସହିତା

“ଈଶା ଵାସ୍ୟମ୍” ଇତ୍ୟାଦୟୋ ମନ୍ତ୍ରାଃ କର୍ମସ୍ଵଵିନିୟୁକ୍ତାଃ, ତେଷାମକର୍ମଶେଷସ୍ୟାତ୍ମନୋ
ୟାଥାତ୍ମ୍ୟପ୍ରକାଶକତ୍ଵାତ୍ । ୟାଥାତ୍ମ୍ୟଂ ଚାତ୍ମନଃ ଶୁଦ୍ଧତ୍ଵାପାପଵିଦ୍ଧତ୍ଵୈକତ୍ଵ-
ନିତ୍ୟତ୍ଵାଶରୀରତ୍ଵସର୍ଵଗତତ୍ଵାଦି ଵକ୍ଷ୍ୟମାଣମ୍ । ତଚ୍ଚ କର୍ମଣା
ଵିରୁଧ୍ୟତ ଇତି ୟୁକ୍ତ ଏଵୈଷାଂ କର୍ମସ୍ଵଵିନିୟୋଗଃ । ନ ହ୍ୟେଵଂଲକ୍ଷଣମାତ୍ମନୋ
ୟାଥାତ୍ମ୍ୟମ୍ ଉତ୍ପାଦ୍ୟଂ ଵିକାର୍ୟମ୍ ଆପ୍ୟଂ ସଂସ୍କାର୍ୟଂ କର୍ତୃଭୋକ୍ତୃରୂପଂ ଵା ୟେନ କର୍ମଶେଷତା
ସ୍ୟାତ୍; ସର୍ଵାସାମୁପନିଷଦାମାତ୍ମୟାଥାତ୍ମ୍ୟନିରୂପଣେନୈଵୋପକ୍ଷୟାତ୍, ଗୀତାନାଂ
ମୋକ୍ଷଧର୍ମାଣାଂ ଚୈଵଂପରତ୍ଵାତ୍ । ତସ୍ମାଦାତ୍ମନୋଽନେକତ୍ଵକର୍ତୃତ୍ଵଭୋକ୍ତୃତ୍ଵାଦି
ଚ ଅଶୁଦ୍ଧତ୍ଵପାପଵିଦ୍ଧତ୍ଵାଦି ଚୋପାଦାୟ ଲୋକବୁଦ୍ଧିସିଦ୍ଧଂ କର୍ମାଣି ଵିହିତାନି ।
ୟୋ ହି କର୍ମଫଲେନାର୍ଥୀ ଦୃଷ୍ଟେନ ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସାଦିନା ଅଦୃଷ୍ଟେନ ସ୍ଵର୍ଗାଦିନା
ଚ ଦ୍ଵିଜାତିରହଂ ନ କାଣତ୍ଵକୁଣିତ୍ଵାଦ୍ୟନଧିକାରପ୍ରୟୋଜକଧର୍ମଵାନିତ୍ୟାତ୍ମାନଂ
ମନ୍ୟତେ ସୋଽଧିକ୍ରିୟତେ କର୍ମସ୍ଵିତି ହ୍ୟଧିକାରଵିଦୋ ଵଦନ୍ତି । ତସ୍ମାଦେତେ ମନ୍ତ୍ରା ଆତ୍ମନୋ
ୟାଥାତ୍ମ୍ୟପ୍ରକାଶନେନ ଆତ୍ମଵିଷୟଂ ସ୍ଵାଭାଵିକକର୍ମ୍ଵିଜ୍ଞାନଂ ନିଵର୍ତୟନ୍ତଃ
ଶୋକମୋହାଦିସଂସାରଧର୍ମଵିଚ୍ଛିତ୍ତିସାଧନମାତ୍ମୈକତ୍ଵାଦିଵିଜ୍ଞାନମୁତ୍ପାଦୟନ୍ତୀତି ।
ଏଵମୁକ୍ତାଧିକାର୍ୟଭିଧେୟସମ୍ବନ୍ଧପ୍ରୟୋଜନାନ୍ମନ୍ତ୍ରାନ୍ସଙ୍କ୍ଷେପତୋ ଵ୍ୟାଖ୍ୟାସ୍ୟାମଃ –

ଓଂ ଈଶା ଵାସ୍ୟମିଦ⁠ ସର୍ଵଂ ୟତ୍କିଂ ଚ ଜଗତ୍ୟାଂ ଜଗତ୍ ।
ତେନ ତ୍ୟକ୍ତେନ ଭୁଞ୍ଜୀଥା ମା ଗୃଧଃ କସ୍ୟ ସ୍ଵିଦ୍ଧନମ୍ ॥ ୧॥

ଈଶା ଈଷ୍ଟେ ଇତି ଈଟ୍, ତେନ ଈଶା । ଈଶିତା
ପରମେଶ୍ଵରଃ ପରମାତ୍ମା ସର୍ଵସ୍ୟ । ସ ହି ସର୍ଵମୀଷ୍ଟେ ସର୍ଵଜନ୍ତୂନାମାତ୍ମା ସନ୍
ପ୍ରତ୍ୟଗାତ୍ମତୟା । ତେନ ସ୍ଵେନ ରୂପେଣାତ୍ମନା ଈଶା ଵାସ୍ୟମ୍ ଆଚ୍ଛାଦନୀୟମ୍ । କିମ୍?
ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ୟତ୍କିଂ ଚ ୟତ୍କିଂଚିତ୍ ଜଗତ୍ୟାଂ ପୃଥିଵ୍ୟାଂ ଜଗତ୍ ତତ୍ସର୍ଵମ୍ । ସ୍ଵେନାତ୍ମନା ଈଶେନ
ପ୍ରତ୍ୟଗାତ୍ମତୟା ଅହମେଵେଦଂ ସର୍ଵମିତି ପରମାର୍ଥସତ୍ୟରୂପେଣାନୃତମିଦଂ ସର୍ଵଂ
ଚରାଚରମାଚ୍ଛାଦନୀୟଂ ପରମାତ୍ମନା । ୟଥା ଚନ୍ଦନାଗର୍ଵାଦେରୁଦକାଦି-
ସମ୍ବନ୍ଧଜକ୍ଲେଦାଦିଜମୌପାଧିକଂ ଦୌର୍ଗନ୍ଧ୍ୟଂ ତତ୍ସ୍ଵରୂପନିଘର୍ଷଣେନାଚ୍ଛାଦ୍ୟତେ
ସ୍ଵେନ ପାରମାର୍ଥିକେନ ଗନ୍ଧେନ, ତଦ୍ଵଦେଵ ହି ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ୟଧ୍ୟସ୍ତଂ ସ୍ଵାଭାଵିକଂ
କର୍ତୃତ୍ଵଭୋକ୍ତୃତ୍ଵାଦିଲକ୍ଷଣଂ ଜଗଦ୍ଦ୍ଵୈତରୂପଂ ପୃଥିଵ୍ୟାଂ, ଜଗତ୍ୟା-
ମିତ୍ୟୁପଲକ୍ଷଣାର୍ଥତ୍ଵାତ୍ସର୍ଵମେଵ ନାମରୂପକର୍ମାଖ୍ୟଂ ଵିକାରଜାତଂ ପରମାର୍ଥସତ୍ୟାତ୍ମଭାଵନୟା
ତ୍ୟକ୍ତଂ ସ୍ୟାତ୍ । ଏଵମୀଶ୍ଵରାତ୍ମଭାଵନୟା ୟୁକ୍ତସ୍ୟ ପୁତ୍ରାଦ୍ୟେଷଣାତ୍ରୟସଂନ୍ୟାସେ
ଏଵାଧିକାରଃ, ନ କର୍ମସୁ । ତେନ ତ୍ୟକ୍ତେନ ତ୍ୟାଗେନେତ୍ୟର୍ଥଃ । ନ ହି
ତ୍ୟକ୍ତୋ ମୃତଃ ପୁତ୍ରୋ ଭୃତ୍ୟୋ ଵା ଆତ୍ମସମ୍ବନ୍ଧିତାଭାଵାଦାତ୍ମାନଂ ପାଲୟତି ।
ଅତସ୍ତ୍ୟାଗେନେତ୍ୟୟମେଵାର୍ଥଃ । ଭୁଞ୍ଜୀଥାଃ ପାଲୟେଥାଃ । ଏଵଂ
ତ୍ୟକ୍ତୈଷଣସ୍ତ୍ଵଂ ମା ଗୃଧଃ ଗୃଧିମ୍ ଆକାଙ୍କ୍ଷାଂ ମା କାର୍ଷୀଃ ଧନଵିଷୟାମ୍ ।
କସ୍ୟ ସ୍ଵିତ୍ କସ୍ୟଚିତ୍ ପରସ୍ୟ ସ୍ଵସ୍ୟ ଵା ଧନଂ ମା କାଙ୍କ୍ଷୀରିତ୍ୟର୍ଥଃ ।
ସ୍ଵିଦିତ୍ୟନର୍ଥକୋ ନିପାତଃ । ଅଥଵା, ମା ଗୃଧଃ । କସ୍ମାତ୍? କସ୍ୟସ୍ଵିଦ୍ଧନମ୍
ଇତ୍ୟାକ୍ଷେପାର୍ଥଃ । ନ କସ୍ୟଚିଦ୍ଧନମସ୍ତି, ୟଦ୍ଗୃଧ୍ୟେତ । ଆତ୍ମୈଵେଦଂ ସର୍ଵମିତୀଶ୍ଵରଭାଵନୟା
ସର୍ଵଂ ତ୍ୟକ୍ତମ୍ । ଅତ ଆତ୍ମନ ଏଵେଦଂ ସର୍ଵମ୍, ଆତ୍ମୈଵ ଚ ସର୍ଵମ୍ । ଅତୋ ମିଥ୍ୟାଵିଷୟାଂ
ଗୃଧିଂ ମା କାର୍ଷୀରିତ୍ୟର୍ଥଃ ॥

ଏଵମାତ୍ମଵିଦଃ ପୁତ୍ରାଦ୍ୟେଷଣାତ୍ରୟସଂନ୍ୟାସେନାତ୍ମଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠତୟା ଆତ୍ମା
ରକ୍ଷିତଵ୍ୟ ଇତ୍ୟେଷ ଵେଦାର୍ଥଃ । ଅଥେତରସ୍ୟ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞତୟାତ୍ମଗ୍ରହଣାଶକ୍ତସ୍ୟ
ଇଦମୁପଦିଶତି ମନ୍ତ୍ରଃ –

କୁର୍ଵନ୍ନେଵେହ କର୍ମାଣି ଜିଜୀଵିଷେଚ୍ଛତ⁠ ସମାଃ ।
ଏଵଂ ତ୍ଵୟି ନାନ୍ୟଥେତୋଽସ୍ତି ନ କର୍ମ ଲିପ୍ୟତେ ନରେ ॥ ୨॥

କୁର୍ଵନ୍ନେଵ ନିର୍ଵର୍ତୟନ୍ନେଵ ଇହ କର୍ମାଣି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦୀନି ଜିଜୀଵିଷେତ୍ ଜୀଵିତୁମିଚ୍ଛେତ୍
ଶତଂ ଶତସଙ୍ଖ୍ୟାକାଃ ସମାଃ ସଂଵତ୍ସରାନ୍ । ତାଵଦ୍ଧି ପୁରୁଷସ୍ୟ
ପରମାୟୁର୍ନିରୂପିତମ୍ । ତଥା ଚ ପ୍ରାପ୍ତାନୁଵାଦେନ ୟଜ୍ଜିଜୀଵିଷେଚ୍ଛତଂ
ଵର୍ଷାଣି ତତ୍କୁର୍ଵନ୍ନେଵ କର୍ମାଣୀତ୍ୟେତଦ୍ଵିଧୀୟତେ । ଏଵମ୍ ଏଵଂପ୍ରକାରେ ତ୍ଵୟି
ଜିଜୀଵିଷତି ନରେ ନରମାତ୍ରାଭିମାନିନି ଇତଃ ଏତସ୍ମାଦଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦୀନି କର୍ମାଣି କୁର୍ଵତୋ
ଵର୍ତମାନାତ୍ପ୍ରକାରାତ୍ ଅନ୍ୟଥା ପ୍ରକାରାନ୍ତରଂ ନାସ୍ତି, ୟେନ ପ୍ରକାରେଣାଶୁଭଂ କର୍ମ ନ
ଲିପ୍ୟତେ; କର୍ମଣା ନ ଲିପ୍ୟସ, ଇତ୍ୟର୍ଥଃ । ଅତଃ ଶାସ୍ତ୍ରଵିହିତାନି
କର୍ମାଣ୍ୟଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦୀନି କୁର୍ଵନ୍ନେଵ ଜିଜୀଵିଷେତ୍ ॥

କଥଂ ପୁନରିଦମଵଗମ୍ୟତେ – ପୂର୍ଵେଣ ମନ୍ତ୍ରେଣ ସଂନ୍ୟାସିନୋ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠୋକ୍ତା,
ଦ୍ଵିତୀୟେନ ତଦଶକ୍ତସ୍ୟ କର୍ମନିଷ୍ଠେତି? ଉଚ୍ୟତେ – ଜ୍ଞାନକର୍ମଣୋର୍ଵିରୋଧଂ ପର୍ଵତଵଦକମ୍ପ୍ୟଂ
ୟଥୋକ୍ତଂ ନ ସ୍ମରସି କିମ୍? ଇହାପ୍ୟୁକ୍ତଂ – ୟୋ ହି ଜିଜୀଵିଷେତ୍ସ କର୍ମାଣି କୁର୍ଵନ୍ନେଵ ଇତି;
ଈଶା ଵାସ୍ୟମିଦଂ ସର୍ଵଂ “,ତେନ ତ୍ୟକ୍ତେନ ଭୁଞ୍ଜୀଥାଃ ମା ଗୃଧଃ କସ୍ୟସ୍ଵିଦ୍ଧନମ୍ “, ଇତି ଚ ।
ନ ଜୀଵିତେ ମରଣେ ଵା ଗୃଧିଂ କୁର୍ଵୀତାରଣ୍ୟମିୟାତ୍ ” ଇତି ପଦମ୍ ତତୋ ନ ପୁନରେୟାତ୍ ” ଇତି ଚ ସଂନ୍ୟାସଶାସନାତ୍ । ଉଭୟୋଃ ଫଲଭେଦଂ ଚ ଵକ୍ଷ୍ୟତି ।ଇମୌ ଦ୍ଵାଵେଵ
ପନ୍ଥାନାଵନୁନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତତରୌ ଭଵତଃ କ୍ରିୟାପଥଶ୍ଚୈଵ ପୁରସ୍ତାତ୍ସଂନ୍ୟାସଶ୍ଚ ”;
ତୟୋଃ ସଂନ୍ୟାସପଥ ଏଵାତିରେଚୟତି – ନ୍ୟାସ ଏଵାତ୍ୟରେଚୟଦ୍” ଇତି ଚ ତୈତ୍ତିରୀୟକେ । ଦ୍ଵାଵିମାଵଥ ପନ୍ଥାନୌ ୟତ୍ର ଵେଦାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ । ପ୍ରଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣୋ ଧର୍ମୋ
ନିଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ଵିଭାଵିତଃ” ଇତ୍ୟାଦି ପୁତ୍ରାୟ ଵିଚାର୍ୟ ନିଶ୍ଚିତମୁକ୍ତଂ ଵ୍ୟାସେନ ଵେଦାଚାର୍ୟେଣ ଭଗଵତା ।
ଵିଭାଗଂ ଚାନୟୋଃ ପ୍ରଦର୍ଶୟିଷ୍ୟାମଃ ॥

ଅଥେଦାନୀମଵିଦ୍ଵନ୍ନିନ୍ଦାର୍ଥୋଽୟଂ ମନ୍ତ୍ର ଆରଭ୍ୟତେ –

ଅସୁର୍ୟା ନାମ ତେ ଲୋକା ଅନ୍ଧେନ ତମସା ଵୃତାଃ ।
ତା⁠ସ୍ତେ ପ୍ରେତ୍ୟାଭିଗଚ୍ଛନ୍ତି ୟେ କେ ଚାତ୍ମହନୋ ଜନାଃ ॥ ୩॥

ଅସୁର୍ୟାଃ ପରମାତ୍ମଭାଵମଦ୍ଵୟମପେକ୍ଷ୍ୟ ଦେଵାଦୟୋଽପ୍ୟସୁରାଃ । ତେଷାଂ ଚ ସ୍ଵଭୂତା ଲୋକା
ଅସୁର୍ୟାଃ ନାମ । ନାମଶବ୍ଦୋଽନର୍ଥକୋ ନିପାତଃ । ତେ ଲୋକାଃ କର୍ମଫଲାନି ଲୋକ୍ୟନ୍ତେ
ଦୃଶ୍ୟନ୍ତେ ଭୁଜ୍ୟନ୍ତ ଇତି ଜନ୍ମାନି । ଅନ୍ଧେନ ଅଦର୍ଶନାତ୍ମକେନାଜ୍ଞାନେନ
ତମସା ଆଵୃତାଃ ଆଚ୍ଛାଦିତାଃ । ତାନ୍ ସ୍ଥାଵରାନ୍ତନ୍, ପ୍ରେତ୍ୟ ତ୍ୟକ୍ତ୍ଵେମଂ
ଦେହମ୍ ଅଭିଗଚ୍ଛନ୍ତି ୟଥାକର୍ମ ୟଥାଶ୍ରୁତମ୍ । ୟେ କେ
ଚ ଆତ୍ମହନଃ ଆତ୍ମାନଂ ଘ୍ନନ୍ତୀତ୍ୟାତ୍ମହନଃ । କେ? ତେ ଜନାଃ
ୟେଽଵିଦ୍ଵାଂସଃ । କଥଂ ତେ ଆତ୍ମାନଂ ନିତ୍ୟଂ ହିଂସନ୍ତି? ଅଵିଦ୍ୟାଦୋଷେଣ
ଵିଦ୍ୟମାନସ୍ୟାତ୍ମନସ୍ତିରସ୍କରଣାତ୍ । ଵିଦ୍ୟମାନସ୍ୟାତ୍ମନୋ ୟତ୍କାର୍ୟଂ
ଫଲମଜରାମରତ୍ଵାଦିସଂଵେଦନଦିଲକ୍ଷଣମ୍, ତତ୍ ହତସ୍ୟେଵ ତିରୋଭୂତଂ ଭଵତୀତି
ପ୍ରାକୃତା ଅଵିଦ୍ଵାଂସୋ ଜନା ଆତ୍ମହନ ଇତ୍ୟୁଚ୍ୟନ୍ତେ । ତେନ ହ୍ୟାତ୍ମହନନଦୋଷେଣ ସଂସରନ୍ତି ତେ ॥

ୟସ୍ୟାତ୍ମନୋ ହନନାଦଵିଦ୍ଵାଂସଃ ସଂସରନ୍ତି, ତଦ୍ଵିପର୍ୟୟେଣ ଵିଦ୍ଵାଂସୋ
ମୁଚ୍ୟନ୍ତେଽନାତ୍ମହନଃ, ତତ୍କୀଦୃଶମାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵମିତ୍ୟୁଚ୍ୟତେ –

ଅନେଜଦେକଂ ମନସୋ ଜଵୀୟୋ ନୈନଦ୍ଦେଵା ଆପ୍ନୁଵନ୍ପୂର୍ଵମର୍ଷତ୍ ।
ତଦ୍ଧାଵତୋଽନ୍ୟାନତ୍ୟେତି ତିଷ୍ଠତ୍ତସ୍ମିନ୍ନପୋ ମାତରିଶ୍ଵା ଦଧାତି ॥ ୪॥

ଅନେଜଦ୍ ନ ଏଜତ୍ । ଏଜୃ କମ୍ପନେ”, କମ୍ପନଂ ଚଲନଂ ସ୍ଵାଵସ୍ଥାପ୍ରଚ୍ୟୁତିଃ, ତଦ୍ଵର୍ଜିତମ୍, ସର୍ଵଦା ଏକରୂପମ୍ ଇତ୍ୟର୍ଥଃ । ତଚ୍ଚ ଏକଂ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ । ମନସଃ ସଙ୍କଲ୍ପାଦିଲକ୍ଷଣାତ୍ ଜଵୀୟୋ ଜଵଵତ୍ତରମ୍ । କଥଂ ଵିରୁଦ୍ଧମୁଚ୍ୟତେ - ଧ୍ରୁଵଂ ନିଶ୍ଚଲମିଦମ୍, ମନସୋ ଜଵୀୟ ଇତି ଚ? ନୈଷ ଦୋଷଃ, ନିରୁପାଧ୍ୟୁପାଧିମତ୍ତ୍ଵେନୋପପତ୍ତେଃ । ତତ୍ର ନିରୁପାଧିକେନ ସ୍ଵେନ ରୂପେଣୋଚ୍ୟତେ - ଅନେଜଦେକମ୍ ଇତି । ମନସଃ ଅନ୍ତଃକରଣସ୍ୟ ସଙ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପଲକ୍ଷଣସ୍ୟୋ- ପାଧେରନୁଵର୍ତନାତ୍ । ଇହ ଦେହସ୍ଥସ୍ୟ ମନସୋ ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଦିଦୂରସ୍ଥସଙ୍କଲ୍ପନଂ କ୍ଷଣମାତ୍ରାଦ୍ଭଵତୀତ୍ୟତୋ ମନସୋ ଜଵିଷ୍ଠତ୍ଵଂ ଲୋକପ୍ରସିଦ୍ଧମ୍ । ତସ୍ମିନ୍ମନସି ବ୍ରହ୍ମଲୋକାଦୀନ୍ ଦ୍ରୁତଂ ଗଚ୍ଛତି ସତି, ପ୍ରଥମପ୍ରାପ୍ତ ଇଵାତ୍ମଚୈତନ୍ୟାଭାସୋ ଗୃହ୍ୟତେ । ଅତଃ ମନସୋ ଜଵୀୟଃ ଇତ୍ୟାହ । ନୈନଦ୍ଦେଵାଃ, ଦ୍ୟୋତନାଦ୍ଦେଵାଃ ଚକ୍ଷୁରାଦୀନୀନ୍ଦ୍ରିୟାଣି, ଏନତ୍ପ୍ରକୃତମାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ନାପ୍ନୁଵନ୍ ନ ପ୍ରାପ୍ତଵନ୍ତଃ । ତେଭ୍ୟୋ ମନୋ ଜଵୀୟଃ । ମନୋଵ୍ୟାପାରଵ୍ୟଵହିତତ୍ଵାଦାଭାସମାତ୍ର- ମପ୍ୟାତ୍ମନୋ ନୈଵ ଦେଵାନାଂ ଵିଷୟୀଭଵତି; ୟସ୍ମାଜ୍ଜଵନାନ୍ମନସୋଽପି ପୂର୍ଵମର୍ଷତ୍ ପୂର୍ଵମେଵ ଗତମ୍, ଵ୍ୟୋମଵଦ୍ଵ୍ୟାପିତ୍ଵାତ୍ । ସର୍ଵଵ୍ୟାପି ତଦାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ସର୍ଵସଂସାରଧର୍ମଵର୍ଜିତଂ ସ୍ଵେନ ନିରୁପାଧିକେନ ସ୍ଵରୂପେଣାଵିକ୍ରିୟମେଵ ସତ୍, ଉପାଧିକୃତାଃ ସର୍ଵାଃ ସଂସାରଵିକ୍ରିୟା ଅନୁଭଵତୀଵାଵିଵେକିନାଂ ମୂଢାନାମନେକମିଵ ଚ ପ୍ରତିଦେହଂ ପ୍ରତ୍ୟଵଭାସତ ଇତ୍ୟେତଦାହ - ତତ୍ ଧାଵତଃ ଦ୍ରୁତଂ ଗଚ୍ଛତଃ ଅନ୍ୟାନ୍ ଆତ୍ମଵିଲକ୍ଷଣାନ୍ମନୋଵାଗିନ୍ଦ୍ରିୟପ୍ରଭୃତୀନ୍ ଅତ୍ୟେତି ଅତୀତ୍ୟ ଗଚ୍ଛତୀଵ । ଇଵାର୍ଥଂ ସ୍ଵୟମେଵ ଦର୍ଶୟତି - ତିଷ୍ଠଦିତି, ସ୍ଵୟମଵିକ୍ରିୟମେଵ ସଦିତ୍ୟର୍ଥଃ । ତସ୍ମିନ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵେ ସତି ନିତ୍ୟଚୈତନ୍ୟସ୍ଵଭାଵେ, ମାତରିଶ୍ଵା ମାତରି ଅନ୍ତରିକ୍ଷେ ଶ୍ଵୟତି ଗଚ୍ଛତୀତି ମାତରିଶ୍ଵା ଵାୟୁଃ ସର୍ଵପ୍ରାଣଭୃତ୍କ୍ରିୟାତ୍ମକଃ, ୟଦାଶ୍ରୟାଣି କାର୍ୟକରଣଜାତାନି ୟସ୍ମିନ୍ନୋତାନି ପ୍ରୋତାନି ଚ, ୟତ୍ସୂତ୍ରସଂଜ୍ଞକଂ ସର୍ଵସ୍ୟ ଜଗତୋ ଵିଧାରୟିତୃ, ସ ମାତରିଶ୍ଵା, ଅପଃ କର୍ମାଣି ପ୍ରାଣିନାଂ ଚେଷ୍ଟାଲକ୍ଷଣାନି ଅଗ୍ନ୍ୟାଦିତ୍ୟପର୍ଜନ୍ୟାଦୀନାଂ ଜ୍ଵଲନଦହନପ୍ରକାଶାଭିଵର୍ଷଣାଦିଲକ୍ଷଣାନି, ଦଧାତି ଵିଭଜତୀତ୍ୟର୍ଥଃ, ଧାରୟତୀତି ଵା;ଭୀଷାଽସ୍ମାଦ୍ଵାତଃ ପଵତେ”
(ତୈ.ଉ. ୨.୮) ଇତ୍ୟାଦିଶ୍ରୁତିଭ୍ୟଃ । ସର୍ଵା ହି କାର୍ୟକରଣଵିକ୍ରିୟା
ନିତ୍ୟଚୈତନ୍ୟାତ୍ମସ୍ଵରୂପେ ସର୍ଵାସ୍ପଦଭୂତେ ସତ୍ୟେଵ ଭଵନ୍ତୀତ୍ୟର୍ଥଃ ॥

ନ ମନ୍ତ୍ରାଣାଂ ଜାମିତାଽସ୍ତୀତି ପୂର୍ଵମନ୍ତ୍ରୋକ୍ତମପ୍ୟର୍ଥଂ ପୁନରାହ –

ତଦେଜତି ତନ୍ନୈଜତି ତଦ୍ଦୂରେ ତଦ୍ଵନ୍ତିକେ ।
ତଦନ୍ତରସ୍ୟ ସର୍ଵସ୍ୟ ତଦୁ ସର୍ଵସ୍ୟାସ୍ୟ ବାହ୍ୟତଃ ॥ ୫॥

ତତ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ୟତ୍ପ୍ରକୃତମ୍ ଏଜତି ଚଲତି ତଦେଵ ଚ ନୈଜତି ସ୍ଵତୋ
ନୈଵ ଚଲତି, ସ୍ଵତଃ ଅଚଲମେଵ ସତ୍ ଚଲତୀଵେତ୍ୟର୍ଥଃ । କିଞ୍ଚ, ତଦ୍ଦୂରେ
ଵର୍ଷକୋଟିଶତୈରପ୍ୟଵିଦୁଷାମପ୍ରାପ୍ୟତ୍ଵାଦ୍ଦୂର ଇଵ । ତଦୁ ଅନ୍ତିକେ
ସମୀପେ ଅତ୍ୟନ୍ତମେଵ ଵିଦୁଷାମ୍, ଆତ୍ମତ୍ଵାତ୍ ନ କେଵଲଂ ଦୂରେ, ଅନ୍ତିକେ ଚ ।
ତତ୍ ଅନ୍ତଃ ଅଭ୍ୟନ୍ତରେ ଅସ୍ୟ ସର୍ଵସ୍ୟ, ୟ ଆତ୍ମା ସର୍ଵାନ୍ତରଃ” ଇତି ଶ୍ରୁତେଃ, ଅସ୍ୟ ସର୍ଵସ୍ୟ ଜଗତୋ ନାମରୂପକ୍ରିୟାତ୍ମକସ୍ୟ । ତତ୍ ଉ ଅପି ସର୍ଵସ୍ୟ ଅସ୍ୟ ବାହ୍ୟତଃ; ଵ୍ୟାପିତ୍ଵାଦାକାଶଵନ୍ନିରତିଶୟସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାଦନ୍ତଃ;ପ୍ରଜ୍ଞାନଘନ ଏଵ” ଇତି
ଶାସନାନ୍ନିରନ୍ତରଂ ଚ ॥ ୫॥

ୟସ୍ତୁ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନ୍ୟାତ୍ମନ୍ୟେଵାନୁପଶ୍ୟତି ।
ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଚାତ୍ମାନଂ ତତୋ ନ ଵିଜୁଗୁପ୍ସତେ ॥ ୬॥

ୟସ୍ତୁ ପରିଵ୍ରାଟ୍ ମୁମୁକ୍ଷୁଃ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଅଵ୍ୟକ୍ତାଦୀନି ସ୍ଥାଵରାନ୍ତାନି ଆତ୍ମନ୍ୟେଵ ଅନୁପଶ୍ୟତି,
ଆତ୍ମଵ୍ୟତିରିକ୍ତାନି ନ ପଶ୍ୟତି ଇତ୍ୟର୍ଥଃ । ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ତେଷ୍ଵେଵ ଚ ଆତ୍ମାନଂ ତେଷାମପି
ଭୂତାନାଂ ସ୍ଵମାତ୍ମାନମାତ୍ମତ୍ଵେନ – ୟଥାସ୍ୟ ଦେହସ୍ୟ କାର୍ୟକରଣସଙ୍ଘାତସ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅହଂ
ସର୍ଵପ୍ରତ୍ୟୟସାକ୍ଷିଭୂତଶ୍ଚେତୟିତା କେଵଲୋ ନିର୍ଗୁଣୋଽନେନୈଵ
ସ୍ଵରୂପେଣାଵ୍ୟକ୍ତାଦୀନାଂ ସ୍ଥାଵରାନ୍ତାନାମହମେଵାତ୍ମେତି ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଚାତ୍ମାନଂ
ନିର୍ଵିଶେଷଂ ୟସ୍ତ୍ଵନୁପଶ୍ୟତି, ସଃ ତତଃ ତସ୍ମାଦେଵ ଦର୍ଶନାତ୍ ନ ଵିଜୁଗୁପ୍ସତେ ଵିଜୁଗୁପ୍ସାଂ
ଘୃଣାଂ ନ କରୋତି । ପ୍ରାପ୍ତସ୍ୟୈଵାନୁଵାଦୋଽୟମ୍ । ସର୍ଵା ହି ଘୃଣା ଆତ୍ମନୋଽନ୍ୟଦ୍ଦୁଷ୍ଟଂ
ପଶ୍ୟତୋ ଭଵତ୍ୟି; ଆତ୍ମାନମେଵାତ୍ୟନ୍ତଵିଶୁଦ୍ଧଂ ନିରନ୍ତରଂ ପଶ୍ୟତୋ ନ
ଘୃଣାନିମିତ୍ତମର୍ଥାନ୍ତରମସ୍ତୀତି ପ୍ରାପ୍ତମେଵ – ତତୋ ନ ଵିଜୁଗୁପ୍ସତ ଇତି ॥

ଇମମେଵାର୍ଥମନ୍ୟୋଽପି ମନ୍ତ୍ର ଆହ –

ୟସ୍ମିନ୍ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଆତ୍ମୈଵାଭୂଦ୍ଵିଜାନତଃ ।
ତତ୍ର କୋ ମୋହଃ କଃ ଶୋକ ଏକତ୍ଵମନୁପଶ୍ୟତଃ ॥ ୭॥

ୟସ୍ମିନ୍ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ୟସ୍ମିନ୍ କାଲେ ୟଥୋକ୍ତାତ୍ମନି ଵା, ତାନ୍ୟେଵ ଭୂତାନି ସର୍ଵାଣି
ପରମାର୍ଥାତ୍ମଦର୍ଶନାତ୍ ଆତ୍ମୈଵାଭୂତ୍ ଆତ୍ମୈଵ ସଂଵୃତ୍ତଃ ପରମାର୍ଥଵସ୍ତୁ ଵିଜାନତଃ,
ତତ୍ର ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ତତ୍ରାତ୍ମନି ଵା, କୋ ମୋହଃ କଃ ଶୋକଃ? ଶୋକଶ୍ଚ ମୋହଶ୍ଚ
କାମକର୍ମବୀଜମଜାନତୋ ଭଵତି, ନ ତ୍ଵାତ୍ମୈକତ୍ଵଂ ଵିଶୁଦ୍ଧଂ ଗଗନୋପମଂ ପଶ୍ୟତଃ ।
କୋ ମୋହଃ କଃ ଶୋକ ଇତି ଶୋକମୋହୟୋରଵିଦ୍ୟାକାର୍ୟୟୋରାକ୍ଷେପେଣାସମ୍ଭଵପ୍ରକାଶନାତ୍
ସକାରଣସ୍ୟ ସଂସରସ୍ୟାତ୍ୟନ୍ତମେଵୋଚ୍ଛେଦଃ ପ୍ରଦର୍ଶିତୋ ଭଵତି ॥

ୟୋଽୟମତୀତୈର୍ମନ୍ତ୍ରୈରୁକ୍ତ ଆତ୍ମା, ସ ସ୍ଵେନ ରୂପେଣ କିଂଲକ୍ଷଣକ ଇତ୍ୟାହ ଅୟଂ ମନ୍ତ୍ରଃ –

ସ ପର୍ୟଗାଚ୍ଛୁକ୍ରମକାୟମଵ୍ରଣ-
ମସ୍ନାଵିର⁠ ଶୁଦ୍ଧମପାପଵିଦ୍ଧମ୍ ।
କଵିର୍ମନୀଷୀ ପରିଭୂଃ ସ୍ଵୟମ୍ଭୂର୍ୟାଥାତଥ୍ୟତୋ-
ଽର୍ଥାନ୍ ଵ୍ୟଦଧାଚ୍ଛାଶ୍ଵତୀଭ୍ୟଃ ସମାଭ୍ୟଃ ॥ ୮॥

ସ ପର୍ୟଗାତ୍, ସଃ ୟଥୋକ୍ତ ଆତ୍ମା ପର୍ୟଗାତ୍ ପରି ସମନ୍ତାତ୍ ଅଗାତ୍ ଗତଵାନ୍,
ଆକାଶଵଦ୍ଵ୍ୟାପୀତ୍ୟର୍ଥଃ । ଶୁକ୍ରଂ ଶୁଭ୍ରଂ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତ୍ ଦୀପ୍ତିମାନିତ୍ୟର୍ଥଃ ।
ଅକାୟମ୍ ଅଶରୀରଂ ଲିଙ୍ଗଶରୀରଵର୍ଜିତ ଇତ୍ୟର୍ଥଃ । ଅଵ୍ରଣମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍ ।
ଅସ୍ନାଵିରମ୍ ସ୍ନାଵାଃ ସିରା ୟସ୍ମିନ୍ନ ଵିଦ୍ୟନ୍ତ ଇତ୍ୟସ୍ନାଵିରମ୍ ।
ଅଵ୍ରଣମସ୍ନାଵିରମିତ୍ୟେତାଭ୍ୟାଂ ସ୍ଥୂଲଶରୀରପ୍ରତିଷେଧଃ । ଶୁଦ୍ଧଂ
ନିର୍ମଲମଵିଦ୍ୟାମଲରହିତମିତି କାରଣଶରୀରପ୍ରତିଷେଧଃ । ଅପାପଵିଦ୍ଧଂ
ଧର୍ମାଧର୍ମାଦିପାପଵର୍ଜିତମ୍ । ଶୁକ୍ରମିତ୍ୟାଦୀନି ଵଚାଂସି ପୁଂଲିଙ୍ଗତ୍ଵେନ
ପରିଣେୟାନି, ସ ପର୍ୟଗାତ୍ ଇତ୍ୟୁପକ୍ରମ୍ୟ କଵିର୍ମନୀଷୀ ଇତ୍ୟାଦିନା ପୁଂଲିଙ୍ଗତ୍ଵେନୋପସଂହାରାତ୍ ।
କଵିଃ କ୍ରାନ୍ତଦର୍ଶୀ ସର୍ଵଦୃକ୍, “ନାନ୍ୟୋଽତୋଽସ୍ତି ଦ୍ରଷ୍ଟା”
ଇତ୍ୟାଦିଶ୍ରୁତେଃ । ମନୀଷୀ ମନସ ଈଷିତା, ସର୍ଵଜ୍ଞ ଈଶ୍ଵର ଇତ୍ୟର୍ଥଃ ।
ପରିଭୂଃ ସର୍ଵେଷାଂ ପରି ଉପରି ଭଵତୀତି ପରିଭୂଃ । ସ୍ଵୟମ୍ଭୂଃ ସ୍ଵୟମେଵ ଭଵତୀତି,
ୟେଷାମୁପରି ଭଵତି ୟଶ୍ଚୋପରି ଭଵତି ସ ସର୍ଵଃ ସ୍ଵୟମେଵ ଭଵତୀତି ସ୍ଵୟମ୍ଭୂଃ ।
ସ ନିତ୍ୟମୁକ୍ତ ଈଶ୍ଵରଃ ୟାଥାତଥ୍ୟତଃ ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵାତ୍ ୟଥାତଥା ଭାଵୋ ୟାଥାତଥ୍ୟଂ
ତସ୍ମାତ୍ ୟଥାଭୂତକର୍ମଫଲସାଧନତଃ ଅର୍ଥାନ୍ କର୍ତଵ୍ୟପଦାର୍ଥାନ୍ ଵ୍ୟଦଧାତ୍ ଵିହିତଵାନ୍,
ୟଥାନୁରୂପଂ ଵ୍ୟଭଜଦିତ୍ୟର୍ଥଃ । ଶାଶ୍ଵତୀଭ୍ୟଃ ନିତ୍ୟାଭ୍ୟଃ ସମାଭ୍ୟଃ
ସଂଵତ୍ସରାଖ୍ୟେଭ୍ୟଃ ପ୍ରଜାପତିଭ୍ୟ ଇତ୍ୟର୍ଥଃ ॥

ଅତ୍ରାଽଦ୍ୟେନ ମନ୍ତ୍ରେଣ ସର୍ଵୈଷଣାପରିତ୍ୟାଗେନ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠୋକ୍ତା ପ୍ରଥମୋ
ଵେଦାର୍ଥଃ ଈଶାଵାସ୍ୟମିଦଂ ସର୍ଵମ୍”,ମା ଗୃଧଃ କସ୍ୟସ୍ଵିଦ୍ଧନମ୍” ଇତି ।
ଅଜ୍ଞାନାଂ ଜିଜୀଵିଷୂଣାଂ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠାସମ୍ଭଵେ,
କୁର୍ଵନ୍ନେଵେହ କର୍ମାଣି ଜିଜୀଵିଷେତ୍” ଇତି କର୍ମନିଷ୍ଠୋକ୍ତା ଦ୍ଵିତୀୟୋ ଵେଦାର୍ଥଃ । ଅନୟୋଶ୍ଚ ନିଷ୍ଠୟୋର୍ଵିଭାଗୋ ମନ୍ତ୍ରଦ୍ଵୟପ୍ରଦର୍ଶିତୟୋର୍ବୃହଦାରଣ୍ୟକେଽପି ଦର୍ଶିତଃ -ସୋଽକାମୟତ ଜାୟା ମେ ସ୍ୟାତ୍” ଇତ୍ୟାଦିନା
ଅଜ୍ଞସ୍ୟ କାମିନଃ କର୍ମାଣୀତି । ମନ ଏଵାସ୍ୟାତ୍ମା ଵାଗ୍ଜାୟା” ଇତ୍ୟାଦିଵଚନାତ୍ ଅଜ୍ଞତ୍ଵଂ କାମିତ୍ଵଂ ଚ କର୍ମନିଷ୍ଠସ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତମଵଗମ୍ୟତେ । ତଥା ଚ ତତ୍ଫଲଂ ସପ୍ତାନ୍ନସର୍ଗସ୍ତେଷ୍ଵାତ୍ମଭାଵେନାତ୍ମସ୍ଵରୂପାଵସ୍ଥାନମ୍ । ଜାୟାଦ୍ୟେଷଣାତ୍ରୟସଂନ୍ୟାସେନ ଚାତ୍ମଵିଦାଂ କର୍ମନିଷ୍ଠାପ୍ରାତିକୂଲ୍ୟେନ ଆତ୍ମସ୍ଵରୂପନିଷ୍ଠୈଵ ଦର୍ଶିତା -କିଂ ପ୍ରଜୟା କରିଷ୍ୟାମୋ ୟେଷାଂ
ନୋଽୟମାତ୍ମାୟଂ ଲୋକଃ” ଇତ୍ୟାଦିନା । ୟେ ତୁ ଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠାଃ
ସଂନ୍ୟାସିନସ୍ତେଭ୍ୟଃ ଅସୁର୍ୟା ନାମ ତେ” ଇତ୍ୟାଦିନା ଅଵିଦ୍ଵନ୍ନିନ୍ଦାଦ୍ଵାରେଣାତ୍ମନୋ ୟାଥାତ୍ମ୍ୟଂସ ପର୍ୟଗାତ୍” ଇତ୍ୟେତଦନ୍ତୈର୍ମନ୍ତ୍ରୈରୁପଦିଷ୍ଟମ୍ । ତେ
ହ୍ୟତ୍ରାଧିକୃତା ନ କାମିନ ଇତି । ତଥା ଚ ଶ୍ଵେତାଶ୍ଵତରାଣାଂ ମନ୍ତ୍ରୋପନିଷଦି –
ଅତ୍ୟାଶ୍ରମିଭ୍ୟଃ ପରମଂ ପଵିତ୍ରଂ ପ୍ରୋଵାଚ ସମ୍ୟଗୃଷିସଙ୍ଘଜୁଷ୍ଟମ୍” ଇତ୍ୟାଦି ଵିଭଜ୍ୟୋକ୍ତମ୍ । ୟେ ତୁ କାମିଣଃ କର୍ମନିଷ୍ଠାଃ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ତ ଏଵ ଜିଜୀଵିଷଵଃ, ତେଭ୍ୟ ଇଦମୁଚ୍ୟତେ -ଅନ୍ଧଂ ତମଃ”
ଇତ୍ୟାଦି । କଥଂ ପୁନରେଵମଵଗମ୍ୟତେ, ନ ତୁ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଇତି ?
ଉଚ୍ୟତେ – ଅକାମିନଃ ସାଧ୍ୟସାଧନଭେଦୋପମର୍ଦେନ ୟସ୍ମିନ୍ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଆତ୍ମୈଵାଭୂଦ୍ଵିଜାନତଃ । ତତ୍ର କୋ ମୋହଃ କଃ ଶୋକ ଏକତ୍ଵମନୁପଶ୍ୟତ” ଇତି ୟତ୍ ଆତ୍ମୈକତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଂ, ତନ୍ନ କେନଚିତ୍କର୍ମଣା ଜ୍ଞାନାନ୍ତରେଣ ଵା ହ୍ୟମୂଢଃ ସମୁଚ୍ଚିଚୀଷତି । ଇହ ତୁ ସମୁଚ୍ଚିଚୀଷୟା ଅଵିଦ୍ଵଦାଦିନିନ୍ଦା କ୍ରିୟତେ । ତତ୍ର ଚ ୟସ୍ୟ ୟେନ ସମୁଚ୍ଚୟଃ ସମ୍ଭଵତି ନ୍ୟାୟତଃ ଶାସ୍ତ୍ରତୋ ଵା ତଦିହୋଚ୍ୟତେ । ତଦ୍ଦୈଵଂ ଵିତ୍ତଂ ଦେଵତାଵିଷୟଂ ଜ୍ଞାନଂ କର୍ମସମ୍ବନ୍ଧିତ୍ଵେନୋପନ୍ୟସ୍ତଂ ନ ପରମାତ୍ମଜ୍ଞାନମ୍,ଵିଦ୍ୟୟା ଦେଵଲୋକଃ” ଇତି ପୃଥକ୍ଫଲଶ୍ରଵଣାତ୍ ।
ତୟୋର୍ଜ୍ଞାନକର୍ମଣୋରିହୈକୈକାନୁଷ୍ଠାନନିନ୍ଦା ସମୁଚ୍ଚିଚୀଷୟା, ନ ନିନ୍ଦାପରୈଵ ଏକୈକସ୍ୟ,
ପୃଥକ୍ଫଲଶ୍ରଵଣାତ୍ – ଵିଦ୍ୟୟା ତଦାରୋହନ୍ତି”,ଵିଦ୍ୟୟା ଦେଵଲୋକଃ”
ନ ତତ୍ର ଦକ୍ଷିଣା ୟାନ୍ତି”କର୍ମଣା ପିତୃଲୋକଃ” ଇତି । ନ ହି ଶାସ୍ତ୍ରଵିହିତଂ
କିଞ୍ଚିଦକର୍ତଵ୍ୟତାମିୟାତ୍ । ତତ୍ର –

ଅନ୍ଧଂ ତମଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ୟେ ଅଵିଦ୍ୟାମୁପାସତେ ।
ତତୋ ଭୂୟ ଇଵ ତେ ତମୋ ୟ ଉ ଵିଦ୍ୟାୟା⁠ ରତାଃ ॥ ୯॥

ଅନ୍ଧଂ ତମଃ ଅଦର୍ଶନାତ୍ମକଂ ତମଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ।
କେ? ୟେ ଅଵିଦ୍ୟାଂ, ଵିଦ୍ୟାୟା ଅନ୍ୟା ଅଵିଦ୍ୟା କର୍ମେତ୍ୟର୍ଥଃ, କର୍ମଣୋ
ଵିଦ୍ୟାଵିରୋଧିତ୍ଵାତ୍, ତାମଵିଦ୍ୟାମଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦିଲକ୍ଷଣାମେଵ କେଵଲାମ୍ ଉପାସ୍ତେ ତତ୍ପରାଃ
ସନ୍ତୋଽନୁତିଷ୍ଠନ୍ତୀତ୍ୟଭିପ୍ରାୟଃ । ତତଃ ତସ୍ମାଦନ୍ଧାତ୍ମକାତ୍ତମସଃ ଭୂୟ
ଇଵ ବହୁତରମେଵ ତେ ତମଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି । କେ? କର୍ମ ହିତ୍ଵା
ୟେ ଉ ୟେ ତୁ ଵିଦ୍ୟାୟାମେଵ ଦେଵତାଜ୍ଞାନେ ଏଵ ରତାଃ ଅଭିରତାଃ ॥

ତତ୍ରାଵାନ୍ତରଫଲଭେଦଂ ଵିଦ୍ୟାକର୍ମଣୋଃ ସମୁଚ୍ଚୟକାରଣମାହ । ଅନ୍ୟଥା
ଫଲଵଦଫଲଵତୋଃ ସନ୍ନିହିତୟୋରଙ୍ଗାଙ୍ଗିତୟା ଜାମିତୈଵ ସ୍ୟାଦିତି –

ଅନ୍ୟଦେଵାହୁର୍ଵିଦ୍ୟୟା ଅନ୍ୟଦାହୁରଵିଦ୍ୟୟା ।
ଇତି ଶୁଶ୍ରୁମ ଧୀରାଣାଂ ୟେ ନସ୍ତଦ୍ଵିଚଚକ୍ଷିରେ ॥ ୧୦॥

ଅନ୍ୟତ୍ପୃଥଗେଵ ଵିଦ୍ୟୟା କ୍ରିୟତେ ଫଲମିତି ଆହୁଃ ଵଦନ୍ତି, ଅନ୍ୟଦାହୁରଵିଦ୍ୟୟା
କର୍ମଣା କ୍ରିୟତେ ଫଲମିତି । ତଥୋକ୍ତମ୍ – “କର୍ମଣା ପିତୃଲୋକଃ,
ଵିଦ୍ୟୟା ଦେଵଲୋକଃଇତି ” ଇତି । ଇତି ଏଵଂ ଶୁଶ୍ରୁମ ଶ୍ରୁତଵନ୍ତୋ ଵୟଂ
ଧୀରାଣାଂ ଧୀମତାଂ ଵଚନମ୍ । ୟେ ଆଚାର୍ୟା ନଃ ଅସ୍ମଭ୍ୟଂ
ତତ୍ କର୍ମ ଚ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ଵିଚଚକ୍ଷିରେ ଵ୍ୟାଖ୍ୟାତଵନ୍ତଃ, ତେଷାମୟମାଗମଃ
ପାରମ୍ପର୍ୟାଗତ ଇତ୍ୟର୍ଥଃ ॥

ୟତ ଏଵମତଃ-

ଵିଦ୍ୟାଂ ଚାଵିଦ୍ୟାଂ ଚ ୟସ୍ତଦ୍ଵେଦୋଭୟ⁠ ସହ ।
ଅଵିଦ୍ୟୟା ମୃତ୍ୟୁଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ଵିଦ୍ୟୟାମୃତମଶ୍ନୁତେ ॥ ୧୧॥

ଵିଦ୍ୟାଂ ଚ ଅଵିଦ୍ୟାଂ ଚ ଦେଵତାଜ୍ଞାନଂ କର୍ମ ଚେତ୍ୟର୍ଥଃ ।
ୟସ୍ତତ୍ ଏତଦୁଭୟଂ ସହ ଏକେନ ପୁରୁଷେଣ ଅନୁଷ୍ଠେୟଂ ଵେଦ
ତସ୍ୟୈଵଂ ସମୁଚ୍ଚୟକାରିଣ ଏଵୈକପୁରୁଷାର୍ଥସମ୍ବନ୍ଧଃ କ୍ରମେଣ ସ୍ୟାଦିତ୍ୟୁଚ୍ୟତେ –
ଅଵିଦ୍ୟୟା କର୍ମଣା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରାଦିନା ମୃତ୍ୟୁମ୍, ସ୍ଵାଭାଵିକଂ
କର୍ମ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ମୃତ୍ୟୁଶବ୍ଦଵାଚ୍ୟମ୍, ତଦୁଭୟଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ଅତିକ୍ରମ୍ୟ ଵିଦ୍ୟୟା
ଦେଵତାଜ୍ଞାନେନ ଅମୃତମ୍ ଦେଵତାତ୍ମଭାଵଂ ଅଶ୍ନୁତେ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ।
ତଦ୍ଧ୍ୟମୃତମୁଚ୍ୟତେ, ୟଦ୍ଦେଵତାତ୍ମଗମନମ୍ ॥

ଅଧୁନା ଵ୍ୟାକୃତାଵ୍ୟାକୃତୋପାସନୟୋଃ ସମୁଚ୍ଚିଚୀଷୟା ପ୍ରତ୍ୟେକଂ ନିନ୍ଦୋଚ୍ୟତେ-

ଅନ୍ଧଂ ତମଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ୟେଽସମ୍ଭୂତିମୁପାସତେ ।
ତତୋ ଭୂୟ ଇଵ ତେ ତମୋ ୟ ଉ ସମ୍ଭୂତ୍ୟା⁠ ରତାଃ ॥ ୧୨॥

ଅନ୍ଧଂ ତମଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ୟେ ଅସମ୍ଭୂତିମ୍, ସମ୍ଭଵନଂ ସମ୍ଭୂତିଃ
ସା ୟସ୍ୟ କାର୍ୟସ୍ୟ ସା ସମ୍ଭୂତିଃ ତସ୍ୟା ଅନ୍ୟା ଅସମ୍ଭୂତିଃ ପ୍ରକୃତିଃ
କାରଣମ୍ ଅଵ୍ୟାକୃତାଖ୍ୟମ୍, ତାମସମ୍ଭୂତିମଵ୍ୟାକୃତାଖ୍ୟାଂ ପ୍ରକୃତିଂ କାରଣମଵିଦ୍ୟାଂ
କାମକର୍ମବୀଜଭୂତାମଦର୍ଶନାତ୍ମିକାଂ ଉପାସତେ ୟେ ତେ ତଦନୁରୂପମେଵାନ୍ଧଂ
ତମଃ ଅଦର୍ଶନାତ୍ମକଂ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି । ତତଃ ତସ୍ମାଦପି ଭୂୟୋ
ବହୁତରମିଵ ତମଃ ତେ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ୟେ ଉ ସମ୍ଭୂତ୍ୟାମ୍ କାର୍ୟବ୍ରହ୍ମଣି
ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭାଖ୍ୟେ ରତାଃ ॥

ଅଧୁନା ଉଭୟୋରୁପାସନୟୋଃ ସମୁଚ୍ଚୟକାରଣମଵୟଵଫଲଭେଦମାହ –

ଅନ୍ୟଦେଵାହୁଃ ସମ୍ଭଵାଦନ୍ୟଦାହୁରସମ୍ଭଵାତ୍ ।
ଇତି ଶୁଶ୍ରୁମ ଧୀରାଣାଂ ୟେ ନସ୍ତଦ୍ଵିଚଚକ୍ଷିରେ ॥ ୧୩॥

ଅନ୍ୟଦେଵ ପୃଥଗେଵ ଆହୁଃ ଫଲଂ ସମ୍ଭଵାତ୍ ସମ୍ଭୂତେଃ
କାର୍ୟବ୍ରହ୍ମୋପାସନାତ୍ ଅଣିମାଦ୍ୟୈଶ୍ଵର୍ୟଲକ୍ଷଣମ୍ ଆଖ୍ୟାତଵନ୍ତ ଇତ୍ୟର୍ଥଃ । ତଥା
ଚ ଅନ୍ୟଦାହୁରସମ୍ଭଵାତ୍ ଅସମ୍ଭୂତେଃ ଅଵ୍ୟାକୃତାତ୍ ଅଵ୍ୟାକୃତୋପାସନାତ୍ ୟଦୁକ୍ତମ୍
“ଅନ୍ଧଂ ତମଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି” ଇତି, ପ୍ରକୃତିଲୟ ଇତି ଚ ପୌରାଣିକୈରୁଚ୍ୟତେ ।
ଇତି ଏଵଂ ଶୁଶ୍ରୁମ ଧୀରାଣାଂ ଵଚନଂ ୟେ ନସ୍ତଦ୍ଵିଚଚକ୍ଷିରେ
ଵ୍ୟାକୃତାଵ୍ୟାକୃତୋପାସନଫଲଂ ଵ୍ୟାଖ୍ୟାତଵନ୍ତ ଇତ୍ୟର୍ଥଃ ॥

ୟତ ଏଵମ୍, ଅତଃ ସମୁଚ୍ଚୟଃ ସମ୍ଭୂତ୍ୟସମ୍ଭୂତ୍ୟୁପାସନୟୋର୍ୟୁକ୍ତଃ
ଏକୈକପୁରୁଷାର୍ଥତ୍ଵାଚ୍ଚେତ୍ୟାହ –

ସମ୍ଭୂତିଂ ଚ ଵିନାଶଂ ଚ ୟସ୍ତଦ୍ଵେଦୋଭୟ⁠ ସହ ।
ଵିନାଶେନ ମୃତ୍ୟୁଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ସମ୍ଭୂତ୍ୟାମୃତମଶ୍ନୁତେ ॥ ୧୪॥

ସମ୍ଭୂତିଂ ଚ ଵିନାଶଂ ଚ ୟସ୍ତଦ୍ଵେଦୋଭୟଂ ସହ, ଵିନାଶେନ ଵିନାଶୋ ଧର୍ମୋ
ୟସ୍ୟ କାର୍ୟସ୍ୟ ସ ତେନ ଧର୍ମିଣା ଅଭେଦେନୋଚ୍ୟତେ ଵିନାଶ” ଇତି । ତେନ ତଦୁପାସନେନାନୈଶ୍ଵର୍ୟମଧର୍ମକାମାଦିଦୋଷଜାତଂ ଚ ମୃତ୍ୟୁଂ ତୀର୍ତ୍ଵା, ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭୋପାସନେନ ହ୍ୟଣିମାଦିପ୍ରାପ୍ତିଃ ଫଲମ୍, ତେନାନୈଶ୍ଵର୍ୟାଦିମୃତ୍ୟୁମତୀତ୍ୟ, ଅସମ୍ଭୂତ୍ୟା ଅଵ୍ୟାକୃତୋପାସନୟା ଅମୃତଂ ପ୍ରକୃତିଲୟଲକ୍ଷଣମ୍ ଅଶ୍ନୁତେ ।ସମ୍ଭୂତିଂ ଚ ଵିନାଶଂ ଚ”
ଇତ୍ୟତ୍ରାଵର୍ଣଲୋପେନ ନିର୍ଦେଶୋ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ୟଃ, ପ୍ରକୃତିଲୟଫଲଶ୍ରୁତ୍ୟନୁରୋଧାତ୍ ॥

ମାନୁଷଦୈଵଵିତ୍ତସାଧ୍ୟଂ ଫଲଂ ଶାସ୍ତ୍ରଲକ୍ଷଣଂ ପ୍ରକୃତିଲୟାନ୍ତମ୍; ଏତାଵତୀ
ସଂସାରଗତିଃ । ଅତଃ ପରଂ ପୂର୍ଵୋକ୍ତଂ ଆତ୍ମୈଵାଭୂଦ୍ଵିଜାନତଃ” ଇତି ସର୍ଵାତ୍ମଭାଵ ଏଵ ସର୍ଵୈଷଣାସଂନ୍ୟାସଜ୍ଞାନନିଷ୍ଠାଫଲମ୍ । ଏଵଂ ଦ୍ଵିପ୍ରକାରଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତି- ନିଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣୋ ଵେଦାର୍ଥୋଽତ୍ର ପ୍ରକାଶିତଃ । ତତ୍ର ପ୍ରଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣସ୍ୟ ଵେଦାର୍ଥସ୍ୟ ଵିଧିପ୍ରତିଷେଧଲକ୍ଷଣସ୍ୟ କୃତ୍ସ୍ନସ୍ୟ ପ୍ରକାଶନେ ପ୍ରଵର୍ଗ୍ୟାନ୍ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମପ୍ୟୁକ୍ତମ୍ । ନିଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣସ୍ୟ ଵେଦାର୍ଥସ୍ୟ ପ୍ରକାଶନେଽତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ବୃହଦାରଣ୍ୟକମୁପୟୁକ୍ତମ୍ । ତତ୍ର ନିଷେକାଦିଶ୍ମଶାନାନ୍ତଂ କର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ ଜିଜୀଵିଷେଦ୍ୟୋ ଵିଦ୍ୟୟା ସହାପରବ୍ରହ୍ମଵିଷୟୟା, ତଦୁକ୍ତଂ -ଵିଦ୍ୟାଂ ଚାଵିଦ୍ୟାଂ ଚ ୟସ୍ତଦ୍ଵେଦୋଭୟମ୍+ ସହ । ଅଵିଦ୍ୟୟା ମୃତ୍ୟୁଂ
ତୀର୍ତ୍ଵା ଵିଦ୍ୟୟାମୃତମଶ୍ନୁତ” ଇତି, ତତ୍ର ସୋଽଧିକାରୀ କେନ ମାର୍ଗେଣାମୃତତ୍ଵମଶ୍ନୁତେ
ଇତ୍ୟୁଚ୍ୟତେ – “ତଦ୍ୟତ୍ତତ୍ସତ୍ୟମସୌ ସ ଆଦିତ୍ୟୋ ୟ ଏଷ ଏତସ୍ମିନ୍ମଣ୍ଡଲେ
ପୁରୁଷୋ ୟଶ୍ଚାୟଂ ଦକ୍ଷିଣେଽକ୍ଷନ୍ପୁରୁଷଃ” ଏତଦୁଭୟଂ ସତ୍ୟଂ ବ୍ରହ୍ମୋପାସୀନଃ
ୟଥୋକ୍ତକର୍ମକୃଚ୍ଚ ୟଃ, ସୋଽନ୍ତକାଲେ ପ୍ରାପ୍ତେ ସତ୍ୟାତ୍ମାନମାତ୍ମନଃ ପ୍ରାପ୍ତିଦ୍ଵାରଂ ୟାଚତେ –

ହିରଣ୍ମୟେନ ପାତ୍ରେଣ ସତ୍ୟସ୍ୟାପିହିତଂ ମୁଖମ୍ ।
ତତ୍ତ୍ଵଂ ପୂଷନ୍ନପାଵୃଣୁ ସତ୍ୟଧର୍ମାୟ ଦୃଷ୍ଟୟେ ॥ ୧୫॥

ହିରଣ୍ମୟେନ ପାତ୍ରେଣ ହିରଣ୍ମୟମିଵ ହିରଣ୍ମୟଂ, ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟମିତ୍ୟେତତ୍,
ତେନ ପାତ୍ରେଣେଵ ଅପିଧାନଭୂତେନ ସତ୍ୟସ୍ୟ ଆଦିତ୍ୟମଣ୍ଡଲସ୍ଥସ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ଅପିହିତମ୍
ଆଚ୍ଛାଦିତଂ ମୁଖମ୍ ଦ୍ଵାରଂ; ତତ୍ ତ୍ଵମ୍ ହେ ପୂଷନ୍ ଅପାଵୃଣୁ ଅପସାରୟ ସତ୍ୟଧର୍ମାୟ ତଵ
ସତ୍ୟସ୍ୟୋପାସନାତ୍ସତ୍ୟଂ ଧର୍ମୋ ୟସ୍ୟ ମମ ସୋଽହଂ ସତ୍ୟଧର୍ମା ତସ୍ମୈ ମହ୍ୟମ୍;
ଅଥଵା, ୟଥାଭୂତସ୍ୟ ଧର୍ମସ୍ୟାନୁଷ୍ଠାତ୍ରେ, ଦୃଷ୍ଟୟେ ତଵ ସତ୍ୟାତ୍ମନ ଉପଲବ୍ଧୟେ ॥

ପୂଷନ୍ନେକର୍ଷେ ୟମ ସୂର୍ୟ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ଵ୍ୟୂହ ରଶ୍ମୀନ୍ ।
ସମୂହ ତେଜୋ ୟତ୍ତେ ରୂପଂ କଲ୍ୟାଣତମଂ ତତ୍ତେ ପଶ୍ୟାମି
ୟୋଽସାଵସୌ ପୁରୁଷଃ ସୋଽହମସ୍ମି ॥ ୧୬ ॥

ହେ ପୂଷନ୍, ଜଗତଃ ପୋଷଣାତ୍ପୂଷା ରଵିଃ । ତଥା ଏକ
ଏଵ ଋଷତି ଗଚ୍ଛତୀତ୍ୟେକର୍ଷିଃ ହେ ଏକର୍ଷେ । ତଥା ସର୍ଵସ୍ୟ
ସଂୟମନାଦ୍ୟମଃ ହେ ୟମ । ତଥା ରଶ୍ମୀନାଂ ପ୍ରାଣାନାଂ ରସାନାଂ ଚ
ସ୍ଵୀକରଣାତ୍ସୂର୍ୟଃ ହେ ସୂର୍ୟ । ପ୍ରଜାପତେରପତ୍ୟଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟଃ ହେ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ।
ଵ୍ୟୂହ ଵିଗମୟ ରଶ୍ମୀନ୍ ସ୍ଵାନ୍ । ସମୂହ ଏକୀକୁରୁ ଉପସଂହାର ତେଜଃ
ତାଵକଂ ଜ୍ୟୋତିଃ । ୟତ୍ ତେ ତଵ ରୂପଂ କଲ୍ୟାଣତମମ୍ ଅତ୍ୟନ୍ତଶୋଭନମ୍,
ତତ୍ ତେ ତଵାତ୍ମନଃ ପ୍ରସାଦାତ୍ ପଶ୍ୟାମି । କିଞ୍ଚ, ଅହଂ ନ ତୁ ତ୍ଵାଂ
ଭୃତ୍ୟଵଦ୍ୟାଚେ ୟୋଽସୌ ଆଦିତ୍ୟମଣ୍ଡଲସ୍ଥଃ ଅସୌ ଵ୍ୟାହୃତ୍ୟଵୟଵଃ
ପୁରୁଷଃ ପୁରୁଷକାରତ୍ଵାତ୍, ପୂର୍ଣଂ ଵାନେନ ପ୍ରାଣବୁଦ୍ଧ୍ୟାତ୍ମନା ଜଗତ୍ସମସ୍ତମିତି
ପୁରୁଷଃ; ପୁରି ଶୟନାଦ୍ଵା ପୁରୁଷଃ । ସୋଽହମ୍ ଅସ୍ମି ଭଵାମି ॥

ଵାୟୁରନିଲମମୃତ ।
ମଥେଦଂ ଭସ୍ମାନ୍ତ⁠ ଶରୀରମ୍ ।
ଓଂ କ୍ରତୋ ସ୍ମର କୃତ⁠ ସ୍ମର ।
ଓଂ କ୍ରତୋ ସ୍ମର କୃତ⁠ ସ୍ମର ॥ ୧୭॥

ଅଥେଦାନୀଂ ମମ ମରିଷ୍ୟତୋ ଵାୟୁଃ ପ୍ରାଣଃ ଅଧ୍ୟାତ୍ମପରିଚ୍ଛେଦଂ
ହିତ୍ଵା ଅଧିଦୈଵତାତ୍ମାନଂ ସର୍ଵାତ୍ମକଂ ଅନିଲମ୍ ଅମୃତମ୍
ସୂତ୍ରାତ୍ମାନଂ ପ୍ରତିପଦ୍ୟତାମ୍ ଇତି ଵାକ୍ୟଶେଷଃ । ଲିଙ୍ଗଂ ଚେଦଂ
ଜ୍ଞାନକର୍ମସଂସ୍କୃତମୁତ୍କ୍ରାମତ୍ଵିତି ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ୟମ୍, ମାର୍ଗୟାଚନସାମର୍ଥ୍ୟାତ୍ ।
ଅଥ ଇଦଂ ଶରୀରମଗ୍ନୌ ହୁତଂ ଭସ୍ମାନ୍ତମ୍ ଭସ୍ମାଵଶେଷଂ ଭୂୟାତ୍ ।
ଓମିତି ୟଥୋପାସନଂ ଓଂପ୍ରତୀକାତ୍ମକତ୍ଵାତ୍ସତ୍ୟାତ୍ମକମଗ୍ନ୍ୟାଖ୍ୟଂ ବ୍ରହ୍ମାଭେଦେନୋଚ୍ୟତେ ।
ହେ କ୍ରତୋ ସଙ୍କଲ୍ପାତ୍ମକ ସ୍ମର ୟନ୍ମମ ସ୍ମର୍ତଵ୍ୟଂ ତସ୍ୟ କାଲୋଽୟଂ
ପ୍ରତ୍ୟୁପସ୍ଥିତଃ, ଅତଃ ସ୍ମର ଏତାଵନ୍ତଂ କାଲଂ ଭାଵିତଂ କୃତମ୍ ଅଗ୍ନେ ସ୍ମର ୟନ୍ମୟା
ବାଲ୍ୟପ୍ରଭୃତ୍ୟନୁଷ୍ଠିତଂ କର୍ମ ତଚ୍ଚ ସ୍ମର । କ୍ରତୋ ସ୍ମର କୃତଂ ସ୍ମର
ଇତି ପୁନର୍ଵଚନମାଦରାର୍ଥମ୍ ॥

ପୁନରନ୍ୟେନ ମନ୍ତ୍ରେଣ ମାର୍ଗଂ ୟାଚତେ –

ଅଗ୍ନେ ନୟ ସୁପଥା ରାୟେ ଅସ୍ମାନ୍ ଵିଶ୍ଵାନି ଦେଵ ଵୟୁନାନି ଵିଦ୍ଵାନ୍ ।
ୟୁୟୋଧ୍ୟସ୍ମଜ୍ଜୁହୁରାଣମେନୋ ଭୂୟିଷ୍ଠାଂ ତେ ନମୌକ୍ତିଂ ଵିଧେମ ॥ ୧୮॥

ହେ ଅଗ୍ନେ ନୟ ଗମୟ ସୁପଥା ଶୋଭନେନ ମାର୍ଗେଣ । ସୁପଥେତି
ଵିଶେଷଣଂ ଦକ୍ଷିଣମାର୍ଗନିଵୃତ୍ତ୍ୟର୍ଥମ୍ । ନିର୍ଵିଣ୍ଣୋଽହଂ ଦକ୍ଷିଣେନ ମାର୍ଗେଣ
ଗତାଗତଲକ୍ଷଣେନ; ଅତୋ ୟାଚେ ତ୍ଵାଂ ପୁନଃ ପୁନଃ ଗମନାଗମନଵର୍ଜିତେନ ଶୋଭନେନ ପଥା
ନୟ । ରାୟେ ଧନାୟ, କର୍ମଫଲଭୋଗାୟେତ୍ୟର୍ଥଃ । ଅସ୍ମାନ୍
ୟଥୋକ୍ତଧର୍ମଫଲଵିଶିଷ୍ଟାନ୍ ଵିଶ୍ଵାନି ସର୍ଵାଣି ହେ ଦେଵ
ଵୟୁନାନି କର୍ମାଣି, ପ୍ରଜ୍ଞାନାନି ଵା ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଜାନନ୍ । କିଂଚ, ୟୁୟୋଧି
ଵିୟୋଜୟ ଵିନାଶୟ ଅସ୍ମତ୍ ଅସ୍ମତ୍ତଃ ଜୁହୁରାଣଂ କୁଟିଲଂ ଵଞ୍ଚନାତ୍ମକମ୍ ଏନଃ ପାପମ୍ ।
ତତୋ ଵୟଂ ଵିଶୁଦ୍ଧାଃ ସନ୍ତଃ ଇଷ୍ଟଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ୟାମ ଇତ୍ୟଭିପ୍ରାୟଃ । କିନ୍ତୁ ଵୟମିଦାନୀଂ ତେ ନ
ଶକ୍ନୁମଃ ପରିଚର୍ୟାଂ କର୍ତୁଂ; ଭୂୟିଷ୍ଠାମ୍ ବହୁତରାଂ ତେ ତୁଭ୍ୟଂ ନମୌକ୍ତିମ୍
ନମସ୍କାରେଣ ପରିଚରେମ ଇତ୍ୟର୍ଥଃ ॥

ଅଵିଦ୍ୟୟା ମୃତ୍ୟୁଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ଵିଦ୍ୟୟାଽମୃତମଶ୍ନୁତେ”,ଵିନାଶେନ ମୃତ୍ୟୁଂ
ତୀର୍ତ୍ଵା ଅସମ୍ଭୂତ୍ୟାଽମୃତମଶ୍ନୁତ” ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା କେଚିତ୍ସଂଶୟଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ।
ଅତସ୍ତନ୍ନିର୍ଧାରଣାର୍ଥଂ ସଙ୍କ୍ଷେପତୋ ଵିଚାରଣାଂ କରିଷ୍ୟାମଃ ।
ତତ୍ର ତାଵତ୍କିଂନିମିତ୍ତଃ ସଂଶୟ ଇତି, ଉଚ୍ୟତେ – ଵିଦ୍ୟାଶବ୍ଦେନ ମୁଖ୍ୟା
ପରମାତ୍ମଵିଦ୍ୟୈଵ କସ୍ମାନ୍ନ ଗୃହ୍ୟତେ, ଅମୃତତ୍ଵଂ ଚ ?
ନନୂକ୍ତାୟାଃ ପରମାତ୍ମଵିଦ୍ୟାୟାଃ କର୍ମଣଶ୍ଚ ଵିରୋଧାତ୍ସମୁଚ୍ଚୟାନୁପପତ୍ତିଃ ।
ସତ୍ୟମ୍ । ଵିରୋଧସ୍ତୁ ନାଵଗମ୍ୟତେ, ଵିରୋଧାଵିରୋଧୟୋଃ ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣକତ୍ଵାତ୍;
ୟଥାଽଵିଦ୍ୟାନୁଷ୍ଠାନଂ ଵିଦ୍ୟୋପାସନଂ ଚ ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରମାଣକଂ, ତଥା
ତଦ୍ଵିରୋଧାଵିରୋଧାଵପି । ୟଥ ଚ ନ ହିଂସ୍ୟାତ୍ସର୍ଵା ଭୂତାନି” ଇତି ଶାସ୍ତ୍ରାଦଵଗତଂ ପୁନଃ ଶାସ୍ତ୍ରେଣୈଵ ବାଧ୍ୟତେଅଧ୍ଵରେ ପଶୁଂ ହିଂସ୍ୟାତ୍” ଇତି,
ଏଵଂ ଵିଦ୍ୟାଵିଦ୍ୟୟୋରପି ସ୍ୟାତ୍; ଵିଦ୍ୟାକର୍ମଣୋଶ୍ଚ ସମୁଚ୍ଚୟଃ ।
ନ ; ଦୂରମେତେ ଵିପରୀତେ ଵିଷୂଚୀ ଅଵିଦ୍ୟା ୟା ଚ ଵିଦ୍ୟେତି ଜ୍ଞାତା” ଇତି ଶ୍ରୁତେଃ ।ଵିଦ୍ୟାଂ ଚାଵିଦ୍ୟାଂ ଚ” ଇତି ଵଚନାଦଵିରୋଧ ଇତି ଚେତ୍, ନ;
ହେତୁସ୍ଵରୂପଫଲଵିରୋଧାତ୍ । ଵିଦ୍ୟାଵିଦ୍ୟାଵିରୋଧାଵିରୋଧୟୋର୍ଵିକଲ୍ପାସମ୍ଭଵାତ୍
ସମୁଚ୍ଚୟଵିଧାନାଦଵିରୋଧ ଏଵେତି ଚେତ୍, ନ; ସହସମ୍ଭଵାନୁପପତ୍ତେଃ । କ୍ରମେଣୈକାଶ୍ରୟେ
ସ୍ୟାତାଂ ଵିଦ୍ୟାଵିଦ୍ୟେ ଇତି ଚେତ୍, ନ; ଵିଦ୍ୟୋତ୍ପତ୍ତୌ ତଦାଶ୍ରୟେଽଵିଦ୍ୟାନୁପପତ୍ତେଃ;
ନ ହି ଅଗ୍ନିରୁଷ୍ଣଃ ପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ଇତି ଵିଜ୍ଞାନୋତ୍ପତ୍ତୌ ୟସ୍ମିନ୍ନାଶ୍ରୟେ ତଦୁତ୍ପନ୍ନଂ,
ତସ୍ମିନ୍ନେଵାଶ୍ରୟେ ଶୀତୋଽଗ୍ନିରପ୍ରକାଶୋ ଵା ଇତ୍ୟଵିଦ୍ୟାୟା ଉତ୍ପତ୍ତିଃ । ନାପି ସଂଶୟଃ ଅଜ୍ଞାନଂ ଵା,
ୟସ୍ମିନ୍ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ଆତ୍ମୈଵାଭୂଦ୍ଵିଜାନତଃ । ତତ୍ର କୋ ମୋହଃ କଃ ଶୋକ ଏକତ୍ଵମନୁପଶ୍ୟତଃ” ଇତି ଶୋକମୋହାଦ୍ୟସମ୍ଭଵଶ୍ରୁତେଃ ।ଅମୃତମଶ୍ନୁତ”
ଇତ୍ୟାପେକ୍ଷିକମମୃତଂ; ଵିଦ୍ୟାଶବ୍ଦେନ ପରମାତ୍ମଵିଦ୍ୟାଗ୍ରହଣେ “ହିରଣ୍ମୟେନ” ଇତ୍ୟାଦିନା
ଦ୍ଵାରମାର୍ଗୟାଚନମନୁତ୍ପନ୍ନଂ ସ୍ୟାତ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ ୟଥାଵ୍ୟାଖ୍ୟାତ ଏଵ ମନ୍ତ୍ରାଣାମର୍ଥ ଇତ୍ୟୁପରମ୍ୟତେ ॥

ଇତି ଶ୍ରୀମତ୍ପରମହଂସପରିଵ୍ରାଜକାଚାର୍ୟସ୍ୟ ଶ୍ରୀଗୋଵିନ୍ଦଭଗଵତ୍ପୂଜ୍ୟପାଦଶିଷ୍ୟସ୍ୟ
ଶ୍ରୀମଚ୍ଛଙ୍କରଭଗଵତଃ କୃତୌ ଈଶାଵାସ୍ୟୋପନିଷଦ୍ଭାଷ୍ୟଂ ସମ୍ପୂର୍ଣମ୍ ।